Fiilde çatı konusu nedir? Fiilde çatı türleri ve özellikleri nelerdir? Ettirgen edilgen, etken çatılı fiil nedir?

Öğrencilerin en çok araştırma yaptığı konulardan biri olan Fiilde çatı, türü ve özellikleriyle merak ediliyor. Peki, Fiilde çatı nedir? Fiilde çatı türleri ve özellikleri nelerdir? İşte, detaylar…

FİİLDE ÇATI KONUSU NEDİR?

Fiilde çatıin nesnelerine ve öznelerine göre aldıkları biçime "çatı" denir. Çatı, fiil kök ya da gövdelerine getirilen çatı ekleriyle oluşur.

Uyarı : Çatı konusu yalnızca yüklemi fiil olan cümlelerle ilgili bir konudur. Bu yüzden çatı sadece fiil cümlelerinde aranır, isim cümlelerinde çatı aranmaz.

• Çağdaş her öz, çağdaş biçimleri gerektirir. (Fiil cümlesi- Aranır)

• Öykülerimde ilgi alanım büyük kenttir. (İsim cümlesi - Aranmaz)

Çatı, eylem kök ya da gövdelerine, çatı ekleri adını verdiğimiz, -n-, -l- (edilgen), -n-, -l-, (dönüşlü) , -ş- (işteş), -t-, -r-, -dır- (ettirgen) eklerinin getirilmesiyle oluşur. Ancak eylemin, hangi çatı ekini alacağı, özne ve nesne durumlarına göre değişir. Çatı; yüklemin nesne ve özneyle ilgisi olduğundan, sorularda karşımıza çoğu kez, nesne-yüklem ve özne-yüklem ilişkisi olarak çıkar. Fiilde çatı, çatı bakımından ikiye ayrılır: nesnelerine göre Fiilde çatı, öznelerine göre Fiilde çatı.

1- Nesnelerine Göre Fiil Çatıları

Fiilde çatı nesne alıp almadıklarına göre fiildeki bir işin başka bir varlığı etkileyip etkilememesine göre de gruplandırılabilir. Nesnelerine göre Fiilde çatı asıl olarak geçişli ve geçişsiz olmak üzere ikiye ayrılır. Fiilde çatıin geçişsizlik durumunun ortadan kalkmasına ve geçişliliğinin arttırılmasına göre ettirgen ve oldurgan Fiilde çatı ortaya çıkar. Fiilde çatı nesne alıp almamalarına göre değişik şekillerde adlandırılır. Bunlar, dört gruba ayrılır: geçişli , geçişsiz, ettirgen, oldurgan.

Geçişli filler, nesne alabilen Fiilde çatıdir. Öznenin yaptığı işi, başka varlıklar üzerine geçirebilen, nesne alan Fiilde çatı, geçişlidir. Geçişli Fiilde çatı, "Ne?, Neyi?, Kim?, Kimi?" sorunlarına yanıt veren Fiilde çatıdir.

Fiille belirtilen hareketin bir nesneyi etkilemesi, onda etki sağlaması, fiilin geçişli sayılmasında bir ölçü olur. Örneğin, "kırmış" çekimli fiilinin etkili olduğu bir nesne, bir varlık ya da kişi söz konusudur: "Bardağı kırmış." cümlesinde olduğu gibi nesneyle kullanılan eylemler geçişli eylemlerdir. Geçişli eylemlerin aldıkları nesneler, hem belirtili hem de belirtisiz olabilir: "Ahmet bardağı kırdı." ya da "Ahmet bardak kırdı." gibi.

• Genellikle deneme türünde eserler yazar. (Ne yazar?) Belirtisiz nesne

• Mağazadan beğendiği tabloyu aldı. (Ne aldı?) Belirtili nesne

• Ali'yi çok iyi tanırım. (Kimi tanırım?)

Belirtili Nesne

Uyarı: Bir fiilin geçişli olması için cümlede bir nesnenin bulunması gerekmez. Bu durumlarda da cümlede nesne olmasa bile o eylem geçişlilik özelliği gösterir:

• Bizim evin önünde gördüm. (Kimi gördüm? Onu…)

Uyarı : Bazı Fiilde çatıin geçişli olup olmadıkları ancak kullanıldıkları cümlede ortaya çıkar:

• Köylüler tarlaları sürdü. (geçişli)

• Görüşme iki saat sürdü. (geçişsiz)

• Babam atları, arabaya koştu. (geçişli)

• Ahmet, eve doğru koştu. (geçişsiz)

Geçişsiz Fiilde çatı, "Ne?, Neyi?, Kim?, Kimi?" sorunlarına sorularına cevap vermeyen, nesne alamayan Fiilde çatıdir.

• Herkes ona gülüyordu. (Ne?, Neyi?, Kim?, Kimi? Nesne almaz.)

• Kimse arabadan inmesin. (Ne?, Neyi?, Kim?, Kimi? Nesne almaz.)

Oldurgan Fiilde çatı, geçişsiz bir fiilin "-t-, -r-, -dır-" eklerinden biriyle geçişli hâle getirilmesiyle oluşan Fiilde çatıdir. Bir fiilin oldurgan olabilmesi için söz konusu fiilin kökü ya da gövdesi mutlaka geçişsiz olmalıdır.

• Berk az önce uyudu. (geçişsiz)

• Berk'i az önce uyuttu. (oldurgan)

• Çocuk yatacak. (geçişsiz)

• Çocuğu yatıracak. (oldurgan)

Ettirgen Fiilde çatı, geçişli bir fiilin "-t-, -r-, -dır-" eklerinden birinin eklenmesiyle geçişlilik derecesi arttırılmış olan Fiilde çatıdir. Bir fiilin ettirgen olabilmesi için söz konusu fiilin kök ya da gövdesinin mutlaka geçişli olması gerekir.

• Bahçedeki çiçekleri suladı/ Bahçedeki çiçekleri sulattı.

• Bahçeye bir kuyu kazdı. / Bahçeye bir kuyu kazdırdı.

Uyarı: Ettirgen ve oldurgan Fiilde çatıi birbirinden ayırırken aldıkları "-r, -t, -dır" ekleri çıkarılır ve geride kalan kısmın geçişli olup olmadığına bakılır.

Uyarı: Geçişli bir fiile birden çok ettirgenlik eki getirildiğinde, geçişlilik derecesi artar. Bunlara, katmerli ettirgen fiil denir: Kır- > kır-dır- > kır-dır-t2- Öznelerine Göre Fiil Çatıları Özne-yüklem ilişkisinde, öznenin, fiilin bildirdiği işi nasıl yaptığı önemlidir. Buna göre de öznesine göre fiil çatıları dört grupta incelenir: etken, edilgen, dönüşlü, işteş.

Etken Fiilde çatı, Türkçede fiil kök ya da gövdelerinin doğrudan doğruya, kendi bilinenM anlamlarıyla kullanılmalarıdır. Bunlar, çatı eklerini almazlar. Etken fiille kurulan cümlede özne (fiile konu olan kişi ya da varlık) bellidir. Yüklemde bildirilen işi ve yargıyı yapan, yerine getiren veya üstlenen varlık ve nesneye gerçek özne denir. Çoğu kez, gerçek özne açıkça söylendiği gibi, gizli özne de olabilir. Gizli özneler de birer gerçek öznedir.

• Can, eve geliyormuş. (Gerçek özne- Can)

• Haftaya Ankara'ya gideceğiz. (Gizli özne-Biz)

Edilgen Fiilde çatı, etken Fiilde çatıe -l- veya -n- çatı ekleri getirilerek türetilen Fiilde çatıdir. Yüklemleri edilgen fiil olan cümlelerde özneler belli değildir yani gerçek özne değildir. Bu cümlelerde; işi yapan ya da işe konu olan kişi ya da varlıklar kesinlikle belirlenmiş durumda bulunmaz: "Bozulan arabası tamir edildi." derken tamir etme işini gerçekleştiren kişiler kesinlikle belli değildir. "Tamir edilen ne?" sorusuna karşılık gelen "bozulan arabası" sözde öznedir. Yüklemde bildirilen işi yapan değil, yapılan işten etkilenen kişi, varlık ya da kavramlara sözde özne denir. Başka bir deyişle gerçek öznenin olmadığı cümlelerde asıl görevi, nesne olan kelime sözde özne görevi üstlenir.

• İki gün bu otelde kaldı. (Gerçek özne /Etken fiil)

• İki gün bu otelde kalınır. (Sözde özne /Edilgen fiil)

• Bütün caddeler süslendi. (Sözde özne /Edilgen fiil)

• En zor sorular bile çözüldü. (Sözde özne /Edilgen fiil)

Dönüşlü Fiilde çatı, fiilin anlattığı işin, belli bir özne tarafından yapıldığını göstermek üzere, fiil kök ya da gövdelerine "-n-, -l- " çatı eklerinden biri getirilerek yapılan Fiilde çatıdir. Etken Fiilde çatı gibi gerçek özneye sahiptir. Öznelerin, eylemin yaptığı işten doğrudan doğruya etkilenmesi bakımından, edilgen Fiilde çatıe benzer ancak dönüşlü Fiilde çatıle kurulan cümlelerde işi yapan da yapılan işten etkilenen de aynı kişidir.

• Millî takım maçı kazanınca çok sevindim. (Gerçek özne/Dönüşlü fiil)

• Zehra, düğüne gitmek için süslendi. (Gerçek özne/Dönüşlü fiil)

İşteş Fiilde çatı, fiilin birden çok özne tarafından yapıldığını göstermek üzere fiil kök ya da gövdelerine -ş- çatı ekinin getirilmesiyle yapılan eylemlerdir. İşteş çatılı Fiilde çatıin özneleri gerçek öznedir. İşteş Fiilde çatı, karşılıklı ya da birlikte yapma anlamına sahiptir. Bunların yanı sıra "esmerleş-" fiilinde olduğu gibi belli bir süre içinde durum değişikliğini belirtmek için de kullanılır:

• Kuşlar uçuştu. (Gerçek özne/İşteş fiil/Birlikte)

• Gelen misafirlerle tokalaştı. (Gerçek özne/İşteş fiil/Karşılıklı)

• Çamaşırlar beyazlaşmış. (Gerçek özne/İşteş fiil/Durum değişikliği)

Uyarı: Bazı kelimler"-ş-" eki almadan da işteşlik özelliği taşır: "güreş-, yarış-, barış, savaş-…" kelimeleri gibi. Buna karşılık "-ş-" ekini almış bazı Fiilde çatı de tek kişi tarafından yapıldığı için işteşlik özelliği göstermez: "Arkadaşlarına kısa sürede yetişti." cümlesindeki "yetiş-" kelimesi gibi.