Kıbrıs'ta Tüp Bebek Skandalı: 30 Çocuk Yanlış Donörle Dünyaya Geldi

Kıbrıs'ın kuzeyinde, çoğu İngiliz vatandaşı en az 30 çocuğun yanlış sperm veya yumurta donörlerinin kullanıldığı tüp bebek tedavisinden etkilendiği tahmin ediliyor. Her bir vakada da ebeveynler seçtikleri donörlerle eşleştirilmediğinden şüphe ediyor. BBC bu yılın başlarında ilk yedi vakayı ortaya çıkaran bir araştırma yayımlamıştı. Ebeveynlerin tümü, anonim donörleri tıbbi geçmişleri, görünüşleri, kişilikleri, eğitimleri ve hobileri gibi bilgilere dayanarak dikkatlice seçtiklerini söylüyor.Ancak, talep edilen sperm ve yumurta donörlerinin kısırlık tedavilerinde kullanılmamış olabileceğinden endişe duyuyorlar.30 çocuğun yarısı, Doğuş Tüp Bebek Merkezi adlı bir klinikte gerçekleştirilen işlemler sonucunda dünyaya geldi.Yanlış sperm donörüyle eşleştiğini yeni öğrenen annelerden biri olan Rachel, durumu "kesinlikle skandal" olarak nitelendirdi. Doğuş Tüp Bebek Merkezi'ndeki bu hastaların çoğunun tedavisinde üç kişi yer aldı: Doktor Firdevs Uğuz Tip, Doktor Şevket Alptürk ve hasta koordinatörü Julie Hodson.Ebeveynler, personelin kendilerini yanıltmış olabileceğinden şüpheleniyor. Firdevs herhangi bir yanlışlık yaptığını reddederken, Alptürk ve Hodson sorularımıza yanıt vermedi.BBC'nin edindiği bilgilere göre, dünyanın en büyük sperm bankası olan Cryos International, 2016'dan beri Doğuş kliniğini kara listeye almış durumda.Avrupa Birliği yasalarının uygulanmadığı ve yalnızca Türkiye tarafından yasal olarak tanınan Kıbrıs'ın kuzeyinde, klinikler sıkı denetimlere tabi değil. Hastalara düşük fiyatlar, yüksek başarı oranları ve geniş sperm ve yumurta donörü seçenekleri sununuluyor. Bölge, yurtdışında kısırlık tedavisi görmek isteyen İngilizler açısından en popüler destinasyonlardan biri. Mart ayında yayımlanan BBC haberiyle skandal ilk kez ortaya çıkmıştı; olayda küçük bir grup ebeveynin donörler konusunda yanıltıldığı anlaşılıyordu. İddialara yanıt olarak, bölgenin Sağlık Bakanlığı resmi bir soruşturma başlattığını açıkladı. Ancak, tekrarlanan bilgi taleplerimize yanıt vermedi.Haberin yayımlanmasının ardından daha fazla ebeveyn bizimle iletişime geçti. Anlattıkları hikayeler endişe verici benzerlikler taşıyor.Ailelerin çoğu, başvurdukları kliniklerin kendilerine Batı Avrupalı, taramadan geçmiş, sağlıklı donörler vadettiğini ancak çocukları doğduktan sonra şüphelenmeye başladıklarını söyledi.Parayla DNA testi yapılan 30 çocuktan 11'inin genetik kökenlerinin Türkiye'den veya çevre ülkelerden geldiği anlaşıldı. Bu durum, ebeveynlerinin talep ettiği donörlerin kullanılmadığına işaret ediyor. DNA testi yapılan çocukların büyük çoğunluğu, 2012 ile 2024 yılları arasında Doğuş kliniğinde tüp bebek yöntemiyle dünyaya geldi.Aileler, çocuklarının gerçek donörlerinin kim olduğu ve tıbbi geçmişleri hakkında sorularla karşı karşıya kaldı. Donor Conceived UK adlı yardım kuruluşunun kurucusu Laura Bridgens, "Bu haberler son derece endişe verici. Donörden spermle dünyaya gelen bir kişinin kökeni hakkında gerçeği bilmesi temel bir insan hakkıdır" dedi. İngiltere Dışişleri Bakanlığı, son günlerde Kıbrıs'ın kuzeyindeki kısırlık tedavilerinin düzenleme eksikliği nedeniyle "risk taşıdığı" konusunda seyahat uyarısını güncelledi. Bölgede tüp bebek tedavisi görmek isteyenlere önceden kapsamlı araştırma yapmaları tavsiyesinde bulundu. Yanlış sperm donörüRachel, Doğuş Tüp Bebek Merkezi'ndeki tedavisi sırasında kendisine yanlış sperm donörü verilmiş olup olmadığını yıllarca sorguladığını söylüyor.İlk haberimizi okuduktan sonra, sperm donörüyle dünyaya gelen 13 yaşındaki oğulları Jonah ile birlikte DNA testi yaptırmaya karar verdiler ve sonuçlar, korkularının haklı olduğunu gösterdi."Eskiden kliniğin tek seferlik bir hata yaptığını düşünüyordum" dedi. Ancak kendisine daha fazla ailenin ortaya çıktığını anlattıktan sonra artık, "çok daha büyük ve dolandırıcılık sayılacak" bir durumla karşı karşıya olduğunu hissettiğini söyledi.Rachel'ın, 2012'de Doğuş'u seçmesinde, "yardımsever ve arkadaş canlısı" bir hasta koordinatörü olan Julie Hodson'ın etkisi olmuş. Hodson'ın görevi, tedavisini yürüten Dr. Firdevs Uğuz Tip (mesleki adıyla Dr. Firdevs) ile kendisi arasında irtibat kurmaktı. Olay sırasında 39 yaşında olan Rachel'ın, yumurtalarının laboratuvarda döllenerek embriyo oluşturulabilmesi ve daha sonra rahmine yerleştirilebilmesi için bir sperm donörüne ihtiyacı vardı.Tüp bebek paketi yaklaşık 4.000 euro tutuyordu. İngiltere'deki benzer tedavilere kıyasla çok daha ucuzdu ve dünyanın en büyük sperm bankası Danimarkalı Cryos International'dan alınan donör spermini de içeriyordu.Rachel, Cryos web sitesinden anonim bir Danimarkalı sperm donörü seçti. Profilinde Ditto (gerçek adı değil) olarak bilinen kişi, çocuklarının 18 yaşına geldiklerinde kimliğini öğrenmelerinden memnun olacağını belirtti.Rachel, "Çocuğumun donörle iletişime geçebilme seçeneğine sahip olmasını istedim. Dünyada kim olduğunu anlamaya çalışan bir çocuk için bu gerçekten çok önemli olabilir" dedi. Hodson dahil, tüp bebek kliniğindeki bazı hasta koordinatörleri Rachel'a Firdevs'in sperm donörü siparişini ayarlayacağını söyledi.Rachel, tedavi için Kıbrıs'ın kuzeyine gitti ve kısa süre sonra hamile kaldı.Ditto'nun donör olmadığına dair ilk endişesinin, Hodson da dahil olmak üzere hasta koordinatörlerinin, Ditto'nun sperminin kullanıldığını doğrulayan tıbbi raporu kendisine göndermeyi defalarca reddetmeleri üzerine ortaya çıktığını söylüyor.Jonah doğduğunda, fiziksel görünümü de soru işaretlerine yol açmıştı; hem kendi görünümünden hem de Ditto'nun profilinde anlatılan görünümden oldukça farklıydı.Artık13 yıllık belirsizliğin ardından, Rachel ve Jonah'ın DNA testleri, Jonah'ın Rachel'ın biyolojik oğlu olduğunu, ancak Ditto'nun sperm donörü olmadığını gösteriyor.BBC News DNA sonuçlarını inceledikten sonra Cryos şirketiyle iletişime geçti. Şirket, Doğuş kliniğine hiçbir zaman sperm vermediğini belirtti. Doğuş'un tanıtımında sperm bankasıyla olan ilişkisini öne çıkarması yıllardır satışlarına önemli bir etki yapıyordu. Bu durum, birçok ailenin tedavilerinde kullanılan sperm donörleri konusunda aldatıldıkları yönündeki inançlarını daha da güçlendiriyor. Birçok benzer vaka daha olabilir.

Rachel, ortaya çıkanların Jonah'a duyduğu sevgiyi değiştirmediğini söylüyor ancak onu en çok üzen şey, Jonah'ın gelecekte donörüyle iletişime geçme fırsatını kaybetmiş olabileceği ihtimali.Ayrıca, gerçek donörünün başka tüp bebek tedavilerinde kullanılıp kullanılmadığını da bilmiyor. "Genetik kardeşleri olması beni şaşırtmazdı" diye ekliyor.İhmal mi yoksa aldatma mı?Son araştırmamızın bulgularını bir grup doğurganlık uzmanına sunduğumuzda, 30 çocuğun etkilenmiş olabileceği gerçeği onları çok şaşırttı. Bize söylediklerine göre, tüp bebek tedavisi sırasında yanlış donörün yanlışlıkla kullanılması son derece nadir görülen bir durum. Bu ölçekte bir hatanın birden fazla kez meydana gelmesi "ihmal" veya "aldatma" olasılıklarını düşündürüyor. İngiliz Doğurganlık Derneği'ne göre bu, "tek bir sorumsuz doktor ve tek bir sorumsuz kliniğin ötesinde sistematik bir soruna" işaret ediyor.Doğuş ile bağlantılı 15 vakada da üç personelin ismi geçiyordu. Kıbrıs'ın kuzeyindeki Türk yönetime göre, Dr. Şevket Alptürk, kliniğin sahibi ve "sorumlu yöneticisi" olarak tüm prosedür ve faaliyetleri onaylamakla görevli. Doğuş Tüp Bebek Merkezi'nde tedavi ettiği altı çocuk sahibi ebeveynler BBC'ye kendilerine sperm veya yumurta verilmiş olabileceğinden şüphelendiklerini anlattı.

BBC bu iddiaları Alptürk'e iletti ancak kendisi sorularımıza yanıt vermedi.Doğuş ile bağlantılı diğer dokuz çocuk Firdevs tarafından tedavi edildi. Ancak Firdevs, klinikteki işlemlerin onayından Alptürk'ün sorumlu olduğunu ve hastaları asla yanıltmadığını söylüyor.Firdevs, 2015'te Doğuş'tan ayrıldıktan sonra iki farklı klinikte benzer nitelikteki dokuz vakada daha hekimlik yaptı.Bu vakaların büyük çoğunluğu, şu anda yönettiği Miracle IVF'de meydana geldi. Kendisi, her zaman yasalara uygun hareket ettiklerini ısrarla belirtiyor. Ayrıca hastalarının, donörlerin nasıl seçildiğini açıklayan onay formları imzaladığını söylüyor ancak konuştuğumuz birçok ebeveyn, yeterince bilgilendirilmediklerini ifade ediyor.

Doğuş vakalarının çoğuyla bağlantılı son kişi, çoğu İngiliz hasta için ilk irtibat noktası olan Julie Hodson'du.Hastalarına gönderdiği e-postalarda düzenli olarak Firdevs'in onların adına Cryos sperm bankasından sperm siparişi vereceğini söylüyordu. Ancak Firdevs sperm temininin, işinin kapsamına girmediğini ve hastalara aksi yönde bilgi verildiğinden haberdar olmadığını söyledi.

Hodson'a Cryos'tan siparişleri kasten verip vermediği veya bu hasta taleplerini Doğuş personeline iletip iletmediği yönünde sorular sorduk ancak kendisiyle iletişime geçme girişimlerimize yanıt vermedi.Hem Hodson hem de Firdevs, yanlış donör ile eşleştikleri endişesiyle başvuran hastaları önemsememek veya görmezden gelmekle de suçlandılar.Bulgularımıza yanıt olarak Cryos CEO'su Ole Schou, "Bu kadar çok ailenin etkilenmiş olduğunu duymak beni çok şaşırttı" dedi.Sperm bankası bize, Doğuş'u bir hasta için dondurulmuş sperm siparişi vereceğini söyleyip siparişi vermediği gerekçesiyle 2016 yılında kara listeye aldığını açıkladı.Sperm bankası, Kıbrıs'ın kuzeyindeki hükümeti soruşturması sonuçlanana kadar Firdevs ve Miracle IVF ile olan çalışmalarını da askıya aldı.Firdevs, herhangi bir yasayı ihlal etmediğinin artık kesinleştiğini söylüyor ancak BBC bu iddiayı bölgenin Sağlık Bakanlığı'ndan teyit edemedi.Ebeveynlerin yanlış donörlerle eşleştirilmelerinden neticede kimin sorumlu olduğunu asla bilemeyebiliriz.Jonah gençliğinin büyük bir bölümünde kendisinin yarı Danimarkalı olduğunu düşünüyordu. Ancak DNA testleri onun aslında Türk ve Güney Avrupa kökenli olduğunu ortaya çıkardı.Rachel, "Neyse ki Jonah, kendi kökenini öğrenmeye çok meraklıydı. Yine de, yaşananlar kabul edilemez. Bu çok büyük bir olay ve onun için kesinlikle travmatik olabilirdi" diyor. Orijinali İngilizce olan bu makalenin çevirisinde yapay zekadan yararlandık. Yayınlanmadan önce çeviriyi bir BBC gazetecisi kontrol etti. .