Avrupa'da Palantir Bağımlılığı Tartışması

İBRAHİM HAMDİ HACICAFEROĞLU/ŞERİFE ÇETİN - Avrupa'da istihbarat servisleri, ordular ile sağlık, finans ve üretim gibi sektörlerde faaliyet gösteren şirketler tarafından yaygın şekilde kullanılan veri analizi ve yazılım şirketi Palantir'e olan bağımlılık, dijital egemenliğe etkileri ve şirketin insan hakları ihlallerine katkı sağladığı yönündeki eleştiriler nedeniyle Avrupa'da giderek artan bir tartışmanın odağında yer alıyor.

Özellikle ABD Başkanı Donald Trump'ın yeni döneminde transatlantik ilişkilerde artan gerginlik, Avrupa hükümetlerini yazılım da dahil birçok alanda daha egemen olmaya yöneltiyor.

Bu çerçevede Avrupa'da veri analizi ve gözetim sistemlerinin bel kemiği haline gelmiş Palantir'e karşı alternatif geliştirilmesine yönelik çağrıların arttığı görülüyor.

Dijital egemenlik isteği ve insan hakları ihlalleri eleştirileri temel itici güçler arasında

Büyük miktarlardaki verileri analiz etme kapasitesi sağlayan Palantir'in en yaygın kullanılan ürünleri arasında "Gotham" ve "Foundry" yer alıyor.

"Gotham" genellikle istihbarat ve kolluk kuvvetleri tarafından kullanılırken, Foundry sağlık ve kamu yönetimi alanlarında tercih ediliyor.

Avrupa'da Palantir'e bağımlılığı azaltma çağrılarında iki husus dikkati çekiyor.

Fransa ve Almanya'nın öncülüğünde Avrupa'daki hükümetler "dijital egemenlik" sağlanması gerektiğini vurgularken, Palantir'in yerel kolluk kuvvetlerinden küresel istihbarata, ulusal savunmadan sağlık sistemlerine kadar devletin en hassas alanlarına derinlemesine yerleşmesinin sakıncalarına işaret ediyor.

Aynı zamanda ABD merkezli güvenlik teknolojilerine yüksek derecede bağımlı olunması, bu teknolojilerin gelecekte siyasi bir etki aracına dönüştürülebileceği endişelerini de beraberinde getiriyor.

Diğer taraftan Palantir, geliştirdiği veri analiz teknolojilerinin ABD Göç ve Gümrük Muhafaza Birimi (ICE) ile İsrail ordusu tarafından kullanılması nedeniyle uzun süredir insan hakları tartışmalarının odağında yer alıyor.

Şirketin, 2024 yılında İsrail ordusuyla "savaşla bağlantılı görevlerde" kullanılmak üzere bir anlaşmaya imza attığı, anlaşmanın İsrail ordusunun Gazze'deki askeri operasyonlarına destek sağlamayı amaçladığı biliniyor.

Uluslararası Af Örgütü ve diğer insan hakları kuruluşları, şirketin göç operasyonları, askeri faaliyetler ve kitlesel veri işleme süreçlerindeki rolünün mahremiyet, şeffaflık ve bireysel özgürlükler açısından ciddi riskler barındırdığını savunuyor.

Sivil toplum kuruluşları, şirket ürünlerinin kitlesel gözetim, veri güvenliği ihlalleri ve insan haklarına yönelik tehditler oluşturabileceği uyarısında bulunuyor.

Öte yandan şirketin Üst Yöneticisi Alex Karp'ın yapay zekayı yeni bir askeri güç çağının temeli olarak tanımladığı son "manifestosu" da bazı çevreler tarafından teknolojinin kitleleri izlemek ve kontrol etmek için kullanılması olarak tanımlanan "teknofaşizm"i desteklemesi nedeniyle eleştiriliyor.

Fransa ve Almanya'dan Avrupa çapında "egemen bir dijital omurga" çağrısı

Fransa ve Almanya'nın Palantir'e ilişkin temel endişesinin veri egemenliğiyle ilgili olduğu görülüyor.

İki ülke 17 Temmuz'da yaptığı açıklamada, "Veri egemenliğini güçlendirmek amacıyla her iki ülkenin veri odaklı güvenlik, yapay zeka ve bulut çözümlerini dikkate alarak, Avrupa çapında egemen bir dijital omurga oluşturulmasını değerlendirme" kararı aldığını bildirdi.

Fransa Başbakanı Sebastien Lecornu, 16 Haziran'da yapay zeka dönüşümüyle dijital egemenlik söylemlerinin güç kazandığı bir dönemde, Fransız istihbarat servisinin 2015 terör saldırısı sonrasında ABD merkezli yazılım şirketi Palantir ile başlattığı kontratını sonlandırdığını duyurdu.

Lecornu, Fransa'nın kendi yapay zeka modellerini geliştirmesi gerektiğini belirterek, "Dijital alanda yeni stratejik bağımlılıklar kabul edilemez. Yabancı güçler tarafından geliştirilen araçlara güvenemeyiz. Fransa'nın kendi araçlarına sahip olması gerekiyor." dedi.

Almanya'da da Palantir veri güvenliği ve ulusal dijital bağımsızlık endişeleri nedeniyle yoğun siyasi ve hukuki tartışmalarla karşı karşıya.

Alman ordusu Nisan 2026'da Palantir ile bağını kestiğini duyursa da şirket hizmetlerini bölgesel polis teşkilatları kullanmaya devam ediyor.

İspanya, yeni sözleşme yapılmaması talimatı verdi

İspanya Başbakanı Pedro Sanchez de ulusal güvenlikle ilgili endişelerden dolayı 1 Temmuz'da Devlet Sanayi Katılım Şirketi (SEPİ) kontrolündeki şirketlere Palantir ile yeni sözleşmeler yapılmaması talimatını verdi.

İspanya'da SEPİ kontrolündeki şirketler, gemi inşası, posta hizmetleri, enerji, iletişim ve yayıncılık, finans gibi alanlarda faaliyet gösteriyor.

Hollanda'dan 2 yıl içinde Avrupalı alternatife geçme girişimi

Hollanda Savunma Bakanlığı ise 2 yıl içinde Palantir'in yazılımının yerine Avrupa menşeli bir alternatif kullanmayı planladığını açıklayarak, gerekli belgeleri Hollanda Parlamentosu'na sundu.

Hollanda Savunmadan Sorumlu Devlet Sekreteri Derk Boswijk, 2 Haziran'da yaptığı açıklamada, Palantir'e "tam kapsamlı bir alternatifin" 2 yıl içinde hazır olması gerektiğini söyledi.

Boswijk, hükümetin ülkenin bağımsız şekilde faaliyet gösterebilmesi için Palantir'e olan bağımlılığı azaltmaya yönelik "iki ayaklı bir politika" üzerinde çalıştığını ve bunu "mümkün olan en kısa sürede" gerçekleştirmeyi hedeflediğini belirtti.

İngiltere'ye kontratı yenilememe çağrısı

İngiltere parlamentosunun Bilim, İnovasyon ve Teknoloji Komitesi de 3 Haziran'da Palantir şirketinin kamu sektöründeki artan rolünün "kabul edilemez bir zayıflık noktası" oluşturduğu uyarısında bulundu.

Komite, İngiltere'nin Kovid-19 döneminde Palantir ile başlayan ilişkisinin kontrat sona erdikten sonra yenilenmemesi çağrısı yaptı.

Londra'nın Belediye Başkanı Sadık Khan da başkentin Metropolitan Polisi için önerilen 50 milyon sterlinlik Palantir sözleşmesini, maliyet-etkinlik ve ihale süreçleriyle ilgili gerekçeler nedeniyle engellerken, Palantir hukuki süreç başlatma tehdidinde bulundu.

İsviçre ve Danimarka da yerel alternatif arayışında

İsviçre, güvenlik kaygıları nedeniyle Palantir'in tekliflerini en az 9 kez reddettiğini açıkladı.

Şirketin federal kurumlara ürünlerini sunma girişimleri, veri egemenliği, ulusal güvenlik ve hassas bilgilerin yabancı makamlara erişimi konusundaki endişeler nedeniyle reddedildiği belirtilirken, İsviçre ordusu da askeri verilerin korunmasına ilişkin kaygılar nedeniyle Palantir kullanım planlarından vazgeçtiğini bildirdi.

Danimarka da daha önce imzaladığı 7 yıllık anlaşmaya rağmen Palantir yazılımlarına alternatif yerel çözümler geliştirme kararı aldı.

Avrupa "Palantir"ini arıyor

Avrupa'da Palantir'in Gotham ve Foundry platformlarının tüm işlevlerini tek bir çatı altında sunan birebir bir alternatif, yani "Avrupa Palantir"i henüz bulunmuyor.

Bununla birlikte Avrupa ülkeleri, veri analizi istihbarat ve yapay zeka destekli karar alma alanlarında stratejik bağımlılığı azaltmak amacıyla kendi çözümlerini geliştirmeye çalışıyor.

İstihbarat ve büyük veri analizi alanında Fransa merkezli ChapsVision'ın Argonos platformu, Palantir'in Gotham platformuna alternatif olarak değerlendirilen çözümler arasında yer alıyor.

Savunma alanında ise Fransa'nın Artemis.IA projesi ile yapay zeka kapasitesini artırma çabalarında Mistral AI ön plana çıkarken, Almanya merkezli Aleph Alpha ve savunma teknolojisi şirketi Helsing de öne çıkan aktörler arasında bulunuyor.

Büyük veri analizi ve istihbarat çözümleri alanında İngiltere merkezli Quantexa, Palantir'e en yakın ticari alternatiflerden biri olarak değerlendiriliyor.