Orta Asya'nın İlk Camisi"Nde Müslümanlar ve Yahudiler Aynı Dönemde İbadet Etmiş

MÜRSEL ÇETİN - Tarih araştırmacısı ve yazar Hasan Sevil, Orta Asya'da inşa edilen ilk camilerden biri olan Özbekistan'ın Buhara kentindeki Magaki Attar Camii'nde, belli bir dönem bir bölümde Müslümanlar, bir kısımda ise Yahudilerin ibadet ettiğini söyledi.

Sevil, AA muhabirine yaptığı açıklamada, kentin içinden geçen Şahrud kanalı yanındaki caminin ilk inşasının 8'inci yüzyıla dayandığının rivayet edildiğini anlattı.

Buharalı alimlerden Ebu Bekir bin Muhammed bin el-Narşahi'nin, caminin eski bir ay mabedinin yerinde yapıldığını belirttiğini aktaran Sevil, şöyle devam etti:

"Belki de ilk inşasında burada küçük bir mescid inşa edilmiş ve 12'nci asırda yine aynı yere bir cami inşa edilmiştir. Orta Asya'da inşa edilen ilk cami olduğu da söylenenler arasındadır. 'Magak' kelimesi, çukur anlamında kullanılan bir tabirdir. Yani cami, 'Çukur Camii' diye de anılmıştır. Ana giriş kapısından mescit zemininin 6 metre aşağıda olduğu düşünülürse bu isim haksız sayılmaz. Anadolu'da da bu kabil camiler genellikle aynı isimle anılır. Cami çevresinde evvelce attarların bulunmasından dolayı da 'Attari Mescidi' yani 'Attarlar Camii' denilmiş ve nihayet Magaki Attar Camii olarak isim son şeklini almıştır. Günümüzde attar dükkanlarından hiçbiri kalmamıştır."

Sevil, caminin güney cephesindeki ihtişamlı kapının, 12'nci asırdan kalan tek kısım olduğu ve bu girişteki kalıntılardan yapıldığı dönemin mimari özellikleri ve süslemelerinin anlaşılabildiği bilgisini verdi.

Caminin, dönemin önemli bir mimari eseri olduğuna değinen Sevil, "Caminin diğer kısımları ise sonradan inşa edilmiştir. Zamanla harap olan cami, 17'nci yüzyılda Buhara Emiri Abdülaziz Han tarafından neredeyse tamamen inşa ettirilmiştir. Doğu cephesindeki yukarı giriş de güney girişin çukurda kalması nedeniyle bu dönemde yapılmıştır. 20'nci yüzyılda zarar gören mescidin kuzey girişi 1934 yılında açılmış, 1939-1940'ta yeniden elden geçirilip çevre düzenlemesi gerçekleştirilmiştir" diye konuştu.

Hasan Sevil, Buhara'nın ilk sinagogunun 17'nci asırda inşa edilmeden önce Magaki Attar Mescidi'ni Müslümanlarla paylaştığı ve caminin bir kısmında Müslümanların, diğer bölümünde ise Yahudilerin ibadet ettiği konusunda rivayetler bulunduğunu bildirdi.

Camide, plan özelliği olarak 4 sütun üzerine oturan merkezi kubbe usulü kullanıldığını dile getiren Sevil, "Bu özelliği itibarıyla Osmanlı camilerini çağrıştırmaktadır. 16'ncı yüzyılda mı bu şekle dönüştü yoksa önceden mi böyleydi bilemiyoruz ancak her halükarda plan ve mimari açısından önemli bir yapı olduğu açıktır. Güney girişi, Buhara'daki erken İslam mimari eserlerindendir. Günümüzde halı ve kilim müzesi olarak kullanılan cami, ziyarete açıktır" ifadesini kullandı. - Eskişehir