Starlink İran'da yasaklı olmasına rağmen nasıl yayıldı?

"Tek bir kişiyi bile internete bağlayabiliyorsa, bunun başarılı olduğunu ve buna değdiğini düşünüyorum" diyor Sahand.

İranlı bu adam, ülke dışında BBC'ye konuşurken belirgin bir şekilde gergin gözüküyor.

İran'da yasa dışı olan uydu internet teknolojisini ülkeye gizlice sokan bir ağın parçası olduğunu anlatıyor.

Adını değiştirdiğimiz Sahand, ülkedeki aile üyeleri ve tanıdıkları için korkuyor.

"Eğer İran rejimi tarafından tespit edilirsem, İran'da temas halinde olduğum insanlara bedel ödeteceklerini düşünüyorum" diyor.

İran'da halk iki aydan uzun süredir internete erişemiyor.

Bu dünya çapında bugüne kadar gerçekleşen en büyük erişim kesintilerinden biri.

Mevcut sansür ABD ve İsrail'in 28 Şubat'ta İran'a saldırmasıyla başlatıldı.

Ondan önce de, Ocak ayında ülke genelindeki protestolar sırasında dijital kesinti yapılmış ve Şubat sonundaki saldırılardan önce yalnızca bir aylığına kısmen geri getirilmişti.

ABD merkezli Human Rights Activists News Agency (HRANA) verilerine göre, 6 bin 500'den fazla protestocu öldürüldü ve 53 bin kişi gözaltına alındı.

Yetkililer, hükümetin savaş sırasında güvenlik gerekçeleriyle interneti kapattığını, amacın gözetleme, casusluk ve siber saldırıları önlemek olduğunu söylüyor.

Sahand'ın İran'a gönderdiği Starlink cihazları, sansürü aşmanın en güvenilir yollarından biri.

Bu beyaz ve düz terminaller, Elon Musk'ın SpaceX şirketine ait bir uydu ağına bağlanarak internet erişimi sağlıyor ve kullanıcıların İran'ın sıkı şekilde kontrol edilen yerel internetini tamamen atlamasına imkan veriyor.

Sahand'a göre her terminale aynı anda birkaç kişi bağlanabiliyor.

Bu kaçakçılık ağında yer alan kişilerle birlikte cihazları "çok karmaşık bir operasyonla sınırlar üzerinden ülkeye soktuklarını" söylüyor; ancak ayrıntı vermekten kaçınıyor.

Sahand, Ocak ayından bu yana İran'a 12 cihaz gönderdiğini ve "daha fazlasını kaçırmak için aktif olarak başka yollar aradıklarını" söylüyor.

İnsan hakları kuruluşu Witness, Ocak ayında İran'da en az 50.000 Starlink terminali bulunduğunu tahmin etmişti.

Aktivistler, bu sayının muhtemelen artmış olduğunu söylüyor.

BBC, ülkedeki Starlink kullanımına ilişkin daha fazla bilgi almak için SpaceX ile temasa geçti ancak yanıt alamadı.

Geçen yıl İran hükümeti Starlink cihazlarını kullanmayı, satın almayı ya da satmayı iki yıla kadar hapis cezasıyla cezalandıran bir yasa çıkardı.

10'dan fazla cihazın dağıtımı ya da ithalatı için hapis cezası 10 yıla kadar çıkabiliyor.

Bugüne kadar Starlink terminalleri satma ve satın alma nedeniyle çok sayıda tutuklama vakası bildirdi.

Devlete bağlı medya, "uydu internet ekipmanı ithal etmek" suçlamasıyla geçen ay ikisi yabancı uyruklu dört kişinin tutukladığını duyurdu.

Ayrıca bazı iddianamelerde yasa dışı silah bulundurma ve düşmana bilgi gönderme suçlamaları da yer aldı.

Buna rağmen, İran'da Starlink terminali talebi hız kesmiyor.

Alım satımların bir kısmı NasNet adlı Farsça bir Telegram kanalında yapılıyor.

BBC'ye konuşan ve İran dışından bu kanalla ilgilenen bir gönüllü, iki buçuk yılda bu kanal üzerinden yaklaşık 5 bin Starlink terminali satıldığını söyledi.

İran yönetimi yıllardır ülkedeki bilgi akışını kontrol ediyor ve devlet medyası aracılığıyla kendi anlatısını öne çıkarıyor.

Buna rağmen, Ocak ayındaki protestolar sırasında internet kapalıyken bile yargısız infazlar, gözaltılar ve dayaklara dair raporlar ve video kanıtlar ülke dışına sızdı.

İnsan hakları kuruluşları, bu bilgilerin büyük bölümünün Starlink üzerinden sosyal medya platformlarına erişen kişilerden geldiğini düşünüyor.

İran'ın mevcut internet düzeni "katmanlı bir sistem" olarak tanımlanıyor.

Tüm İranlıların bankacılık, ulaşım uygulamaları ve yemek teslimatı gibi hizmetlerin yanı sıra devlet medyasının da yer aldığı, devlet kontrolündeki yerel bir ağa erişimi var.

Son karartma öncesinde İranlılar küresel internete de erişebiliyordu.

Ancak küresel internette Instagram, Telegram, YouTube ve WhatsApp gibi birçok site ve hizmet engelliydi ve hükümet küresel internete erişim için yerel ağa kıyasla daha yüksek ücret talep ediyordu.

Pek çok İranlı, konumlarını gizleyerek kullanıcıları uzak sunucular üzerinden sitelere bağlayan sanal özel ağlar (VPN) kullanarak kısıtlamaları aşsa da herkes bunun maliyetini karşılayacak imkana sahip değil..

Şimdi ise yalnızca bazı devlet yetkilileri ve aralarında devlet medyasında çalışan gazetecilerin de yer aldığı az sayıda kişi "beyaz SIM kartlar" olarak bilinen ve küresel internete sınırsız erişime izin veren bağlantılara sahip.

Musk, 2022'de, İranlı Mahsa Amini'nin gözaltında hayatını kaybetmesi sonucu patlak veren protestolar sırasında yaşanan ciddi internet kesintilerin ardından Starlink'i İran'da etkinleştirdiğini söylemişti.

O tarihten bu yana, özellikle karartmalar sırasında kullanımı arttı.

Şimdi yetkililer Starlink terminallerinin peşine daha fazla düşerken Sahand ve ekibi, İran'daki kullanıcılara gizli kalabilmek için uydu teknolojisiyle birlikte VPN kullanmalarını tavsiye ediyor.

Ancak özellikle ekonomik krizin yaşandığı bir dönemde birçok kişi buna para ayıramıyor.

Sahand BBC'ye Starlink cihazlarının kaçırılmasına dahil olduklarını söyleyen üç kişiden biri.

Dahil olduğu operasyonun (terminallerin satın alınması dahil) yurt dışındaki İranlılar ve ülkedekilere yardım etmek isteyen başkaları tarafından finanse edildiğini söylüyor.

Hiçbir devletten fon almadıklarını belirtiyor.

Terminallerin, bunları uluslararası kamuoyuyla bilgi paylaşmak için kullanacaklarına inandıkları kişilere gönderildiğini söylüyor.

"İnsanların, sahada neler olup bittiğini paylaşabilmek için internete ihtiyacı var" diyor Sahand:

"Bu terminallerin, gerçekten değişim yaratmak için buna ihtiyacı olanların elinde olması gerektiğine inanıyoruz."

Adının açıklanmasını istemeyen bir dijital haklar grubu BBC'ye, terminallere sahip olmaktan dolayı en az 100 kişinin tutuklandığını tahmin ettiklerini söyledi.

Sahand ayrıca, bir cihaza eriştiği ya da sahip olduğu için tutuklanan insanlar tanıdığını söylüyor. Fakat bunların hiçbiri cihazı ondan temin etmemiş.

Adını değiştirdiğimiz Amerikalı-İranlı Yasmin, İran'da ailesinden bir erkek üyenin Starlink terminaline sahip olduğu gerekçesiyle tutuklandığını ve casuslukla suçlandığını söylüyor.

BBC, İran'da neden yalnızca az sayıda kişinin internete erişimine izin verildiğini ve Starlink kullanımına yönelik cezaların neden bu kadar ağır olduğunu sormak için Londra'daki İran büyükelçiliğine başvurdu ancak yanıt alamadı.

Bununla birlikte İran hükümeti, kesintinin bazı işletmeleri ağır şekilde etkilediğini kabul etti; bir bakan Ocak ayında internet karartmasının ekonomiye her gün en az 50 trilyon riyal (35 milyon dolar, 1,5 milyar TL) mal olduğunu söyledi.

Kısa süre önce, belirli işletmelere küresel internete sınırlı erişim sağlayan "Internet Pro" adlı bir program başlattı.

BBC'ye konuşan İran'da bir şirket çalışanı, girişim kapsamında kendilerine erişim verildiğini anlattı.

Hükümet Sözcüsü Fatemeh Mohajerani, amacın "kriz sırasında iş bağlantısını sürdürmek" olduğunu söyledi.

Ayrıca hükümetin "iletişim adaletsizliğine tamamen karşı" olduğunu ve durum normale döndüğünde "internetin durumunun da değişeceğini" ifade etti:

3 Mayıs'taki Dünya Basın Özgürlüğü Günü öncesinde BBC Dünya Servisi'ne konuşan dijital haklar grubu Access Now'un bölgesel politika ve savunuculuk direktörü Marwa Fatafta ise "İletişim karartmaları insan haklarının açık bir ihlalidir ve asla haklı gösterilemez" diyor.

Fatafta internet karartmalarının "yeni bir norm" haline geldiği uyarısında bulunuyor.

Access Now'a göre 2025'te 52 ülkede 313 karartma yaşandı ve bu sayı, 2016'da kayıt tutmaya başlamalarından bu yana küresel ölçekte en yüksek seviye.

Abdorrahman Boroumand İnsan Hakları Merkezi'nin icra direktörü Roya Boroumand, İran'da bir bilgi boşluğunun "devletin kendi anlatısını yayımlamasına, yani protestocuları şiddet yanlısı aktörler ya da yabancı ajanlar olarak tasvir etmesine olanak tanırken, aralarında idama mahkûm edilenlerin de bulunduğu mağdurların ve bilgili kaynakların susturulmasına" izin verdiğini söylüyor.

Bu, Sahand için çok önemli bir motivasyon.

"İran rejimi, bir kesinti sırasında öldürebileceğini kanıtladı" diyor:

"İranlıların sahadaki durumun gerçek resmini aktarabilmesi son derece hayati."

Kaçakçılığa yardım etmek için gönüllü olarak kaydolanların "riskin farkında olduğunu" söylüyor. Ancak "bu bir mücadele" diye ekliyor ve "bir şekilde müdahale edip yardım etmemiz gerektiğini hissediyoruz" diyor.