Gülüyorsun ama mutlu değilsin. Sevdiğin insanlarla bir aradasın ama içinden onlara karışmak gelmiyor. Uzun zamandır beklediğin güzel bir haber geliyor, yüzünde küçük bir tebessüm oluşuyor ama o sevinç bir türlü içine işlemiyor. Eskiden seni heyecanlandıran şeyler artık sıradan geliyor. Bir şeyler eksik ama ne olduğunu tam olarak anlatamıyorsun.
Belki de en zor tarafı şu: Dışarıdan bakıldığında hayatında her şey yolunda görünüyor. İşine gidiyorsun, sorumluluklarını yerine getiriyorsun, insanlarla konuşuyor, hatta şakalaşıyorsun. Fakat içeride tarif etmekte zorlandığın bir boşluk var.
Psikolojide bu durumu açıklayan kavramlardan biri anhedoni.
Anhedoni, kişinin daha önce keyif aldığı, kendisine iyi gelen etkinliklerden artık yeterince haz alamaması ya da haz alma kapasitesinin belirgin biçimde azalmasıdır. Bir kahvenin tadı eskisi gibi gelmez, sevdiğin müziği dinlersin ama sana dokunmaz, güzel bir haber alırsın ama beklediğin sevinci hissedemezsin.
Burada mesele kişinin mutlu olmayı istememesi değildir. Bazen gerçekten ister ama o duyguya ulaşamaz.
İnsan neden keyif alamamaya başlar?
Uzun süreli stres, hayal kırıklıkları, duygusal ihmal, yalnızlık ve sürekli mücadele etmek zorunda kalmak insanın duygusal dünyasını etkileyebilir. Kişi bir süre sonra yaşamın keyif veren taraflarından uzaklaşıp yalnızca yapılması gerekenlere odaklanabilir. Günü tamamlar, sorumluluklarını yerine getirir ama yaşamın içinde eskisi gibi yer alamaz.
Beynimiz de keyif aldığımız deneyimleri işlerken ödül ve motivasyon sistemlerinden yararlanır. Dopamin bu süreçte önemli bir role sahiptir. Ancak dopamin yalnızca mutlulukla ilgili değildir; bir şeyi istememiz, ona yönelmemiz ve ödül beklentimizle de ilişkilidir.
Anhedonide kişi bazen eskiden keyif aldığı bir etkinliği yapmak ister ama o etkinliği gerçekleştirirken beklediği hazzı yaşayamaz. Bazen de artık o etkinliğe başlamak için gereken isteği kendisinde bulamaz.
Yani insan yalnızca yaptığı şeylerden değil, o şeyleri yapma arzusundan da uzaklaşabilir.
Elbette her keyifsizlik anhedoni değildir. Zaman zaman hepimiz yoğunluk, yorgunluk veya üzüntü nedeniyle keyif aldığımız şeylere karşı isteksiz olabiliriz. Ancak bu durum uzun süre devam ediyor, kişinin günlük yaşamını ve ilişkilerini etkiliyorsa üzerinde durmak gerekir. Anhedoni, depresyonda görülebilen önemli belirtilerden biridir; ancak tek başına depresyon tanısı anlamına gelmez.
En tehlikeli belirti her zaman üzüntü değildir.
Bazen çevremizden birinin mutsuz olduğunu kolayca fark ederiz. Ağlıyorsa, öfkeleniyorsa, sürekli üzgün görünüyorsa bir şeylerin yolunda gitmediğini düşünürüz. Peki ya artık hiçbir şey onu eskisi kadar mutlu etmiyorsa?
Eskiden heyecanla anlattığı şeylerden söz etmiyorsa, arkadaşlarıyla görüşmek istemiyorsa, güzel gelişmeler karşısında bile beklenen sevinci yaşamıyorsa?
Anhedoni yaşayan kişiler çevreleri tarafından yanlış anlaşılabilir. "Artık hiçbir şeyi umursamıyor", "çok değişti", "eskisi gibi neşeli değil" denebilir. Oysa mesele her zaman ilgisizlik ya da isteksizlik değildir. Kişi gerçekten keyif almak istiyor olabilir ama bunu eskisi gibi deneyimleyemiyordur.
Bu nedenle bir insanın nasıl göründüğüne değil, neleri artık eskisi gibi hissedemediğine de dikkat etmek gerekir.
Peki yeniden keyif almak mümkün mü?
İlk adım, kendini zorla mutlu etmeye çalışmak değil. "Hadi biraz neşelen", "Kafana takma", "Hayatında güzel şeyler var, şükret" gibi cümleler çoğu zaman kişiye yardımcı olmaz. Çünkü anhedoni, yalnızca olumlu düşünerek ya da kendini biraz daha zorlayarak aşılabilecek bir durum değildir.
Bunun yerine küçük sorularla başlamak gerekir:
En son ne zaman gerçekten keyif aldım?
Eskiden bana iyi gelen hangi şeylerden uzaklaştım?
Bir etkinliği yaparken mi keyif alamıyorum, yoksa artık ona başlamak için bile istek duymuyor muyum?
Ne zamandır hiçbir şey beni eskisi kadar heyecanlandırmıyor?
Kişinin daha önce keyif aldığı etkinliklerle yeniden küçük adımlarla temas kurması, günlük yaşamına keyif veren deneyimleri dahil etmesi destekleyici olabilir. Ancak bu belirtiler kalıcı hale geldiyse, günlük yaşamı etkiliyorsa veya başka belirtilerle birlikte görülüyorsa profesyonel destek almak önemlidir.
Çünkü bazen insanın ihtiyacı yalnızca güzel şeyler yaşamak değil, yaşadığı güzel şeylerden yeniden keyif alabilmektir.
Bir şeyi de unutmayalım: İnsan her zaman üzgün görünmeyebilir. Gülümseyebilir, çalışabilir, arkadaşlarıyla vakit geçirebilir. Ama bütün bunları yaparken eskiden hissettiği keyfi artık bulamıyor olabilir.
Belki de kendimize sormamız gereken soru şu:
"Neden artık mutlu değilim?" değil, "Ne zamandır keyif aldığım şeylerden eskisi gibi keyif alamıyorum?"
Çünkü bazen insanın yeniden iyi hissetmeye başlaması, önce kaybettiği keyfi fark etmesiyle mümkün olur.
Şerivan Demir
Uzman Psikolog
