Türk gastronomisi bir mutfak mühendisliğidir. Topkapı’nın mutfak defterleriyle Soyer’in Dolmabahçe gözlemleri, bu sistemin nasıl işlediğini gösteriyor.
Bir araştırmacı şef olarak Türk mutfak tarihini incelerken yazılı kaynaklara başvurur, bu kaynaklarda anlatılan uygulamaları günümüz mutfak literatürüyle karşılaştırırım. Fatih Sultan Mehmed Han devrine ait Topkapı mutfak defterlerini ve Alexis Soyer’in Dolmabahçe gözlemlerini de bu yöntemle değerlendiriyorum. Bugün profesyonel mutfaklarda pişirme tekniği, iş bölümü ve malzeme takibi başlıkları altında ele aldığımız uygulamaların Osmanlı Türk mutfağındaki karşılığını bu kayıtlarda görüyorum.1, 3
Fatih’in mutfağında unun taşıma ücreti bile kayıtlıydı
1469 tarihli mutfak masraf defterinde has ekmek için alınan unun bedeliyle unun taşıma ücreti ayrı ayrı yazılı. Aynı kayıtta kebap ve kavurma için ayrılan tavukların sayısını da görebiliyoruz. Bu defter bir aşçıya çok şey söyler. Alınan malzemenin neye harcandığı izleniyorsa, mutfağın yaptığı iş hesaplanabilir ve ertesi günün hazırlığı ona göre düzenlenebilir.3
Fatih devrinde Topkapı’da kurulan saray mutfaklarının sonraki yüzyıllarda gelişen teşkilatına baktığımızda, Matbah-ı Âmire içinde kilerin, mutfakların ve Helvahâne’nin ayrı görevler üstlendiğini görüyoruz. Aşçılıkta usta, kalfa ve çırak arasında bir görev düzeni vardı. Yahnici, dolmacı ve baklavacı gibi uzmanlıkların varlığı, iş bölümünün yemek türlerine kadar indiğini gösteriyor. Benim mutfak mühendisliği dediğim şey burada başlıyor. Ocağın ısısını yönetmek kadar, o ocağın başına doğru malzemeyi, doğru ustayı ve yeterli zamanı getirmek gerekiyor.2, 3
Soyer’in üstün bulduğu pişirme tekniği
Fransız aşçıbaşı Alexis Soyer, 1856’da Dolmabahçe mutfağını inceledi. Taş ya da mermer levhalara yayılan közlerin üzerinde yemeklerin yavaş pişirildiğini kaydetti. Yiyeceğin suyunu ve aromasını koruduğunu düşündüğü bu yöntem için 1857’de yayımlanan Soyer’s Culinary Campaign ’de “bizim sistemimizden çok üstündür” diye yazdı. The Times ’ta yayımlandığını belirttiği İstanbul mektubunda ise saray aşçıbaşına servis usulünü sorduğunu ve padişahın özel mutfağı dışında çeşitli saraylarda ona bağlı yaklaşık altı yüz aşçı bulunduğunu aktardı. Şiş kebabı ve pilav gibi yemeklerin Fransız ve İngiliz menülerine uyarlanmasını da önerdi.1
Soyer’in tanıklığında benim için önemli olan, pişirme tekniğiyle mutfağın yönetimini birlikte ele alması. Bir yahniyi ağır ateşte pişirmek, tencereyi ocağa bırakıp beklemekle bitmez. Usta, etin yumuşamasını ve sosun kıvamını takip eder, gerektiğinde tencerenin köz üzerindeki yerini değiştirir. Soyer, dört kişinin oturduğu bir sofrada yetmişi aşkın küçük yemek sunulduğunu da anlatır. O yemekleri vaktinde çıkarmak için tencerenin başındaki ustanın verdiği karar, bütün ekibin hazırlık ve servis düzenine uymalıdır. Türk mutfağındaki tekniği ben bu çalışma düzeni içinde değerlendiriyorum.1
Saraydan otel mutfağına iş bölümünün mantığı
Londra’daki Reform Club mutfağını yenileyen, Kırım Savaşı’nda askerî hastanelerin yemek düzeni üzerinde çalışan Soyer’i, Escoffier’nin otel mutfağına ilham vermiş olabilecek öncüler arasında görüyorum. Escoffier, sonraki kuşakta profesyonel otel mutfağını uzmanlık istasyonlarına göre örgütledi. Bu düzenle Soyer’in anlattığı Osmanlı Türk saray mutfağı arasındaki benzerliği tesadüfe bağlamıyorum. Bir mutfağın büyüklüğü arttıkça kimin hangi işi yapacağı, hangi malzemenin nereye ayrılacağı ve servisin nasıl yetişeceği daha kesin bir düzen ister. Fatih’in defterleri, bu anlayışın Osmanlı Türk mutfağında yüzyıllar önce uygulandığını gösteriyor.3, 4, 5
Savaşlar ve siyasi krizler ustalık zincirini sarstı
Priscilla Mary Işın, Avcılıktan Gurmeliğe – Yemeğin Kültürel Tarihi adlı eserinin 213–214. sayfalarında bu kaybın nedenini şöyle anlatır.2
“20. yüzyılın ilk çeyreğinde peşpeşe yaşanan siyasi kriz ve savaşlar sonucunda, zenginlerin fakirleşmesi ve saray düzeninin altüst olmasıyla birlikte aşçıların çoğu işlerinden olmuştur. Bu durum, aşçıların yüzyıllarca ustadan çırağa aktardıkları bilgi birikiminin ciddi kayıplara uğramasına yol açmıştır.”
Işın, Osmanlı Mutfak İmparatorluğu adlı eserinde 1909’dan bir örnek verir. II. Abdülhamid’in tahttan indirilmesinin ardından saray giderlerini azaltmak için aşçıların da işlerine son verildi.6
Bir mutfak dağıldığında çırak, ustanın kararlarını her gün görüp öğrenebildiği yeri kaybeder. Tarif bir kitapta kalabilir. Ustanın ateşi hangi anda düşürdüğünü, malzeme değiştiğinde kıvamı nasıl düzelttiğini öğrenmek içinse o bilginin uygulandığı mutfağa ihtiyaç vardır. Aşure gibi evlerde de sürdürülen gelenekler bugün yaşıyor. Saray ve konak mutfaklarındaki bazı uzmanlıkları anlamak için ise defterleri, reçeteleri ve yaşayan ustaların bilgisini birlikte araştırmamız gerekiyor.2, 7
Yeni kuşak şeflere sözüm
Benim itirazım, popüler mutfak akımlarının kendi mutfağımızı araştırmanın önüne geçmesine. Genç meslektaşlarıma şunu soruyorum. Bir tandır ustasının ateşi nasıl ayarladığını, bir esnaf aşçısının değişen malzemeyle aynı kıvamı nasıl tutturduğunu biliyor muyuz? Kendi gastronomimizin mühendisliğini bugüne taşımak istiyorsak, o ustayı çalışırken izlemeli, tarifini uygulamalı ve verdiği kararları kayda geçirmeliyiz. Kullanılan kap, ateşin ne zaman değiştirildiği ve kıvamın hangi işaretten anlaşıldığı da o kayda girmeli. Bir sonraki aşçı o kaydı alıp kendi ocağında benzer bir sonuç elde edebildiğinde, bilgiyi gerçekten aktarmış oluruz.
Yazar hakkında
Şef Reşat Aydın, araştırmacı şef, gastronomi yazarı ve danışmandır. Türk mutfağının tarihi ve pişirme teknikleri üzerine çalışır. Haberler.com yazar profili · LinkedIn
Kaynaklar
1. Alexis Soyer, Soyer’s Culinary Campaign, 1857, 8 Eylül 1856 tarihli The Times mektubu ve Dolmabahçe ziyareti. Dolmabahçe gözlemi, 1995 baskısı, s. 351–352. Özgün metin
2. Priscilla Mary Işın, Avcılıktan Gurmeliğe – Yemeğin Kültürel Tarihi, Yapı Kredi Yayınları, s. 213–214 ve 217. 7–9. dipnotlarda ayrıca Süheyl Ünver (1952, s. 68), Ömer Lütfi Barkan (1979), Evliyâ Çelebi (c. 2, s. 190–191), Arif Bilgin (2004, s. 263–269) ve Ahmed Akgündüz (1990, c. 1–2) yer alır. Çarşı esnafı için Evliyâ Çelebi, c. 1, s. 246–253 vd. Yayınevi kaydı
3. Arif Bilgin, Osmanlı Saray Mutfağı (1453–1650), Kitabevi, 2004 ve Matbah-ı Âmire, TDV İslâm Ansiklopedisi. Ayrıca Fatih Sultan Mehmed’in 1469, 1471 ve 1473 Yıllarının Bazı Aylarına Ait Mutfak Masrafları, Türk Tarih Kurumu, Belgeler. Ansiklopedi maddesi · Fatih devri mutfak defterleri
4. Cambridge University Press, The Gastronomic Regenerator tanıtımı ve Florence Nightingale Museum, “Alexis Soyer”. Müze biyografisi · Cambridge yayını
5. École Ritz Escoffier, Auguste Escoffier’in mutfak organizasyonuna katkıları ve Bibliothèque nationale de France, Le Guide culinaire, 1903. Ayrıca Katie Rawson ve Elliott Shore, Dining Out, 2019, “The Menu and the Chef”. BnF katalog kaydı · École Ritz Escoffier · Dining Out
6. Priscilla Mary Işın, Osmanlı Mutfak İmparatorluğu, Kitap Yayınevi, 2014, “Saray Aşçıları”, s. 102–103. İlgili bölüm










