Kahve ve Muhabbet İstanbul’dan Dünyaya Nasıl Yayıldı
Yemen’den gelen kahve, İstanbul’da bir buluşma âdetine dönüştü. Osmanlı kahvehanelerinde dostluklar kuruldu, kitaplar okundu, memleket meseleleri konuşuldu. Bugün coffee shop dediğimiz mekânın tarihini anlamak için Eminönü’nden Londra’ya ve Boston’a uzanan bu yolu izlemek gerekiyor.
Şef Reşat Aydın
Araştırmacı şef ve gastronomi yazarı
Bugün bir kafe, kahveyi Avrupa’nın ya da Amerika’nın icadı diye anlatıyorsa vitrindeki makinelerden önce tarihin takvimine bakmak gerekir. Arabika çekirdeğinin doğal kökleri Etiyopya’ya, erken kahve içme kayıtları Yemen’e uzanır. Osmanlı dünyası, kahveyi bir masa etrafında içme ve sohbet etme âdetini İstanbul’da büyüttü. Kahvehane, bu âdetin Avrupa’ya ve oradan Amerika’ya ulaşmasında başlıca duraklardan biriydi.
Kahve çekirdeği tavada kavrulurken kokusu, fincan daha ortaya çıkmadan mutfağı doldurur. Kahvenin dünyaya nasıl yayıldığını anlatmak için ben o kokunun peşinden bir Osmanlı kahvehanesine girmek isterim. Fransız gezgin Jean de Thévenot, 17. yüzyılda önünde taş sekiler bulunan, içinde büyük güğümlerde kahve pişirilen dükkânlar gördü. İçeri bir tanıdık girdiğinde, oturanlardan biri kahveciye seslenip onun hesabını üstleniyordu. Thévenot’nun memleketine anlatacağı şeylerden biri, bir yabancının tarif edebileceği kadar koyu ve sıcak bir içecekti. Bir diğeri, o içecekle nasıl dostluk kurulduğuydu.
İlk fincanın izinde Yemen
Arabika kahvesinin doğal kökleri Etiyopya’ya uzanıyor. Kahveyi sıcak bir içecek olarak takip edebildiğimiz en erken tarihî izler ise 15. yüzyıl Yemen’inde, gece ibadetinde uyanık kalmak isteyen sufi topluluklarına çıkıyor. Çekirdeği ilk kimin, hangi ocakta kavurduğunu kesin olarak bilmiyoruz. Kahve meyvesinin kurutulmuş kabuğuyla hazırlanan kışr ile kavrulup öğütülen çekirdeğin içeceği de erken dönemin farklı usulleriydi. Yüzyıllar sonra kahve ticaretinin simgesi hâline gelen Yemen limanı Muha’nın adı, bugün hâlâ “moka” sözcüğünde yaşıyor.
Kahve, Mekke ve Kahire üzerinden hacıların, gezgin dervişlerin ve tüccarların yoluna karıştı. İstanbul’a kahveyi taşıyanlar arasında Arabistan ve Mısır’da kahve içmeyi öğrenen Osmanlı hacıları da vardı. Yemen’den kalkan kahve yükleri Cidde ve Süveyş üzerinden Mısır’a ulaşıyor, oradan Akdeniz limanlarına dağılıyordu. İstanbul’a kahve taşıyan gemilerden Kâtib Çelebi’nin 1543 dolayındaki olayları aktarırken söz etmesi, çekirdeğin başkente kahvehanelerin bilinen açılış tarihlerinden önce vardığını gösteriyor.
Eminönü’nde kavurma ocakları ve kahvehaneler
Peçevî İbrahim Efendi, 1550’lerin ortasında Halepli Hakem ile Şamlı Şems’in Tahtakale’de kahvehane açtıklarını anlatır. Ayvansarâyî’nin aktardığı tarih ise 1551’dir. Venedik elçisi Gianfrancesco Morosini 1585’e gelindiğinde İstanbul’da farklı tabakalardan insanların bir araya gelip kahve içmesini şehrin dikkat çekici alışkanlıklarından biri olarak kayda geçiriyordu.
İstanbul’un ilk tahmishanesi, yani çiğ kahvenin kavrulup öğütüldüğü işlik, 1590’larda Eminönü’nün Tahtakale semtinde, bugün Tahmis Sokağı diye bildiğimiz yerde kuruldu. Yemen’den gelen çekirdek burada kavrulup öğütülerek İstanbul’un kahve ticaretine katılıyordu. Bugün o sokaktan geçerken, kahvenin şehirde nasıl kök saldığını sokağın adından bile okumak mümkün.
Thévenot’nun yaklaşık yetmiş yıl sonra anlattığı kahvehanenin önünde yaygı serilmiş taş sekiler vardı. Oturanlar gelip geçeni seyrediyor, içeride kahve büyük güğümlerde pişiyordu. Aradan geçen onca yıla rağmen en tanıdık ayrıntı, birinin dostuna kahve ısmarlamak için kahveciye seslenmesi. Peçevî de bu buluşmaların hesabını kendi çağının ölçüsüyle yapar. Evde dost meclisi kurmanın ziyafet masrafı vardı. Kahvehanede bir iki akçeye aynı dostlarla oturup sohbet edilebiliyordu.
Kahvehane memleketin sesini duyuruyordu
Tarihçi Cengiz Kırlı’nın Osmanlı İstanbul’u üzerine çalışmasında kahvehane, insanların haber aldığı, iş konuştuğu ve fikirlerini tartıştığı bir şehir mekânı olarak karşımıza çıkar. Bir yolcu uğradığı şehirlerden haber getirir, esnaf mahallenin derdini anlatır, müdavimler duydukları haberlerin aslını birbirine sorardı. Ahmet Yaşar’ın aktardığı “devlet sohbeti” tabiri, yönetimin de bu konuşmalara kulak verdiğini gösteriyor.
Kahvehane, şehirde konuşulanların da adresiydi. IV. Murad 1633’te kahvehaneleri kapattırdı. Kırk yılı aşkın bir süre sonra İngiltere Kralı II. Charles da Londra’daki kahvehaneleri kapatmaya girişti. İki ayrı başkentte yöneticileri uğraştıran, müşterilerin fincan başında birbirlerine ne anlattıklarıydı.
Böyle bir masanın kıymeti benim için bugün de aynı. Yıllardır görüşmeyen iki dost oturur, biri ötekinin kahvesini söyler. Bazen bir küslük, uzatılan fincanla çözülür. Bir sevda ilk kez orada dile gelir, uzaktaki arkadaşın hatırı sorulur. “Bir fincan kahvenin kırk yıl hatırı vardır” sözündeki vefa, işte o masada karşılığını bulur.
Kıraathanede kahvenin yanına kitap konurdu
Peçevî’nin anlattığı eski kahvehanelerde kitap okuyanlar ve yeni şiirleri tartışanlar vardı. Bazı kahvehanelerde Battalnâme ve Hamzanâme gibi eserler sesli okunur, meddahın anlattığı hikâyeyi bütün salon dinlerdi. Ahmet Yaşar’ın işaret ettiği gibi, okuma işlevi öne çıkan kahvehanelerin kıraathane diye anılması Tanzimat sonrasında belirginleşti.
Bunun İstanbul’daki en güzel örneklerinden biri, 1857’de Beyazıt’ta açılan Sarafim Kıraathanesi’ydi. Gazeteler ve dergiler müşterilerin önüne konur, eski sayılar saklanır, kitaplar satılırdı. Nâmık Kemal gibi isimlerin de uğradığı bu mekânda şiirden siyasete, edebiyattan matematiğe kadar pek çok konu konuşulurdu. Bir gazetenin elden ele geçtiği, bir kitabın tartışma açtığı o odada kahve, okuyana ve dinleyene vakit ayırmanın vesilesiydi.
İzmir’den Londra’ya bir dükkân
Bugünkü Türkiye topraklarından Avrupa’ya uzanan kahve yolunda İstanbul, Osmanlı başkenti olarak bir buluşma merkeziydi. İzmir ise bu âdeti liman ticaretiyle Batı’ya taşıyan başlıca geçitlerden biriydi. Kahve 1579’da Osmanlı Macaristanı’na kadar ulaşmıştı. Batı Avrupa’da ise Venedikli elçilerin ve Levant’ta dolaşan gezginlerin yazdıkları, kahvenin nasıl içildiğini duyurdu. Tüccarlar çekirdeğin yanı sıra o içeceğin nasıl sunulduğunu da limandan limana taşıdı. Londra’da bu aktarımın izini bir dükkân ilanında sürmek mümkün.
1650’lerin başında, Osmanlı limanı İzmir’de kahve kültürünü tanıyan Pasqua Rosée, Levant Company tüccarı Daniel Edwards’ın desteğiyle Londra’nın Cornhill semtinde kahve satmaya başladı. Bugün bir nüshası Wellcome Collection’da kayıtlı olan The Vertue of the Coffee Drink başlıklı ilanda, Londralılara içeceğin nasıl hazırlandığı ve Osmanlı topraklarında ne kadar yaygın olduğu anlatılıyordu. İzmir’de görüp öğrendiği bir alışkanlığı Londra’da geçim işine dönüştüren Rosée, kahveyi merak edenlere fincan başında oturabilecekleri bir yer de açmıştı.
Paris’te ikram, Viyana’da ruhsat
1669’da IV. Mehmed’in Fransa’ya gönderdiği Süleyman Ağa, Paris’te misafirlerine kahve ikram etti. Osmanlı elçisinin davetleri, içeceğin Fransız seçkinleri arasında moda olmasına yardım etti. 1672 tarihli Paris kahvehanesi, bu merakın şehir hayatına nasıl taşındığını gösteriyor.
Viyana’da ise 1683 kuşatmasının ardından Osmanlı ordusunun bıraktığı kahve çuvallarını Georg Franz Kolschitzky’nin değerlendirdiği anlatılır. Şehrin belgelerinde ilk kahve satma imtiyazı 1685’te İstanbul kökenli Ermeni tüccar Johannes Diodato’ya verilir. İzmir’de edinilen bir alışkanlığın Londra’da dükkâna, Osmanlı elçisinin ikramının Paris’te modaya, İstanbul kökenli bir tüccarın girişiminin Viyana’da ruhsatlı bir işe dönüşmesi, kahve kültürünün Avrupa’da nasıl yerleştiğini gösteriyor.
Johann Sebastian Bach, yaklaşık 1734’te Leipzig’deki Zimmermann Kahvehanesi’nin konserleri için Kahve Kantatı ’nı yazdı. Kantatın kahve tutkunu genç kadınıyla babası arasındaki çekişme, bir zamanlar seyyahların tarif ettiği yabancı içeceğin artık Avrupa’da gündelik hayatın bir parçası olduğunu düşündürüyor.
Londra’dan Boston’a uzanan kahvehane
Markman Ellis, kahvehanenin Osmanlı dünyasında biçimlenip 17. yüzyılda Avrupa’ya ve ardından Amerika’daki kolonilere uzanan tarihini anlatır. Colonial Williamsburg’un tarih raporuna göre Boston’da 1689’da London Coffee-House adıyla anılan bir kahvehane vardı. Londra örneğini izleyen bu tür mekânlarda müşteriler gazete okuyor, siyaset ve ticaret konuşuyordu. İzmir’de tanınan âdetin Londra’ya, Londra’daki kahvehane örneğinin Atlantik’in öte yakasına geçişi, bu kültürün nasıl yayıldığını gösteriyor.
Kahvenin dünyaya açılan ikinci yolu
17. yüzyılın sonundan itibaren Hollandalılar kahveyi Cava’da yetiştirmeye girişti. Ardından Karayipler’deki ve Latin Amerika’daki sömürge plantasyonları üretimi büyüttü. Cava’da zorunlu üretim, Brezilya’da köleleştirilmiş insanların emeği, kahvenin dünya pazarında bollaşmasının bedelleri arasındaydı. Kahve Cava ve Brezilya’da geniş tarlalara yayıldığında, Londra ve Paris kahveyi şehir hayatına çoktan katmıştı. Bu şehirlerin kahveyle ilk karşılaşmasında Osmanlı ticaretinin, kahvehanelerinin ve ikram adabının izleri vardı.
Coffee shop dediğimizde kahvehaneyi hatırlamak
İngilizce coffee shop’un Türkçe karşılıklarından biri kahvehanedir. Bugün mahalle kahvehanelerinde sipariş çoğu zaman çay olabilir. Tarihî kahvehane ise adını, insanları etrafında toplayan kahveden alır. Kıraathane adında da okuma fikri saklıdır. Bir mekânın tabelasında coffee shop yazdığında ben fincanın yanında oturup konuşacak bir yer, okunacak bir gazete ve tanıdık bir yüz de düşünüyorum.
Osmanlı ibriğinde telve nereye giderdi
Thévenot, kavrulup ince dövülen kahvenin sıcak suya katıldığını, taşmasın diye kabın ateşten çekilip yeniden ocağa konduğunu anlatır. Gözleminde kahve on ila on iki kez kabarır. Osmanlı kahve eşyalarını inceleyen Doğan Emre Erdem ise ibrikte birkaç kez kaynatılan, telvesi fincana alınmayan kahveleri ve suyla açılarak ikram edilen kahve özünü anlatıyor. Bu iki kayıt, eski kahve ustalarının ateşi ve kabı nasıl kullandığına dair farklı ayrıntılar veriyor.
Paris’teki bir eşya bu tekniği gözümüzde canlandırmaya yardım ediyor. Metropolitan Sanat Müzesi’ndeki 1738–39 tarihli Fransız kahve ibriğinin emziği kabın yukarısına bağlanmış. Kahve Türk usulü ince öğütülerek hazırlanıyor, telve dibe çöküyor ve üstte kalan içecek fincana dökülüyordu. Bugün çoğumuz cezvedeki kahveyi köpüğü ve telvesiyle fincana alıyoruz. O eski ibriğin ustası, fincana neyin geçeceğini kabın biçimiyle ayarlıyordu.
Telvesiz kahve için iki şef reçetesi
Aşağıdaki gramajlar ve süreler, tarihî anlatımlardaki teknikleri bugünkü mutfakta uygulamak için verdiğim ölçülerdir. İki tarifte de telveyi kapta bırakmak için kahveyi piştikten sonra karıştırmadan dinlendirin ve kabı sonuna kadar boşaltmayın.
İbrikte pişen ve telvesi çöktürülen kahve
İki küçük fincan için 12 g ince öğütülmüş sade kahve ve 180 ml su. Tarihî esin kaynağı, Thévenot’nun sıcak suya kahve katıp kabı ateşten çekme anlatımı ve ibrikle ilgili telve çöktürme kayıtlarıdır.
1. Suyu küçük, ağızlı bir çelik kapta kaynama noktasına getirin. Kabı ocaktan alıp kahveyi ekleyin ve bir kez karıştırın.
2. Kısık ateşe geri koyun. Kahve yükselmeye başlayınca kabı ocaktan çekin. Kabarması durduğunda yeniden ısıtın. Toplam üç kısa kabarmanın ardından ateşi kapatın.
3. Dört dakika bekleyin. Üstteki kahveyi, dibindeki telveyi kaldırmadan, ince bir akışla ısıtılmış fincanlara paylaştırın.
Sıcak suyla açılan telvesiz kahve özü
Dört küçük fincan için 24 g orta ince öğütülmüş kahve, 280 ml pişirme suyu ve 80 ml sıcak su. Bu uyarlama, önce yoğun kahve özü hazırlayıp ardından su ekleyerek sunma yöntemine dayanıyor.
1. Kahveyi 280 ml sıcak suya katın. Açık bir kapta, taşırmadan, hafifçe kaynatarak sıvıyı yaklaşık üçte bir oranında azaltın.
2. Ocaktan alın ve beş dakika bekleyin. Üstteki kahve özünü ikinci bir kaba yavaşça aktarın. İlk kabın dibindeki telveyi ve üzerindeki son bir miktar sıvıyı bırakın.
3. Öze 80 ml sıcak su ekleyin. Kısık ateşte bir taşım ısıtıp fincanlara paylaştırın.
Bu tekniğin yaşayan bir benzerini Şanlıurfa’nın mırrasında görüyoruz. Şanlıurfa Kültür, Sanat ve Araştırma Vakfının derlediği usulde kahve tavada kavruluyor, dibekte dövülüyor ve gümgümde birkaç kez kaynatılıp dinlendiriliyor. Telve dibe inerken yoğunlaşan kahve özü, küçük kulpsuz fincanlara bir iki yudumluk dökülüyor. Urfa sıra gecelerinde bugün de ikram edilen mırranın hazırlanışında, telveyi geride bırakmanın ustalığını görmek mümkün.
Bugün bir misafirime kahve hazırlarken çekirdeğin kavrulmasına, öğütülmesine ve ateşin ayarına dikkat ederim. Fincanı önüne koyduğumda işin kalan kısmını sohbete bırakırım. UNESCO’nun 2013’te kayda aldığı Türk kahvesi geleneğinde hazırlama bilgisiyle bu misafirlik adabı birlikte yaşar. Thévenot’nun gördüğü kahvehanede bir müşteri, kapıdan giren dostunun kahvesini üstlenmişti. Aradan yüzyıllar geçti. Küstüğümüz birini yeniden yanımıza çağırırken hâlâ aynı cümleyle başlayabiliriz. Bir kahve içer misin?
Kaynaklar
Priscilla Mary Işın, Bereketli İmparatorluk: Osmanlı Mutfağı Tarihi, s. 268–273.
Priscilla Mary Işın, Avcılıktan Gurmeliğe – Yemeğin Kültürel Tarihi, s. 353–356.
Eşref Temel, “İstanbul Tahmishanesi (1590–1836)”, Marmara Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 2021.
Ahmet Yaşar, “Kahvehane”, TDV İslâm Ansiklopedisi.
Cengiz Kırlı, “Coffeehouses: Leisure and Sociability in Ottoman Istanbul”, s. 161–182.
Türk Maarif Ansiklopedisi, “Kıraathane”.
“Yayın Hayatımızda Önemli Yeri Olan Sarafim Kıraathânesi”, Belleten.
Markman Ellis, “Coffeehouse”, Oxford Bibliographies.
Colonial Williamsburg, The Coffee House Historical Report, “In The British-American Colonies”.
Cambridge Dictionary, “coffee shop”, İngilizce–Türkçe sözlük.
İdris Bostan, TDV İslâm Ansiklopedisi, “Kahve”.
Oxford Research Encyclopedia, “The Ethiopian and Yemeni Roots of Coffee”.
Nancy Um, The Merchant Houses of Mocha, University of Washington Press, 2009.
The Courtauld, “From East to West”.
Wellcome Collection, Pasqua Rosée’nin kahve ilanı.
The Metropolitan Museum of Art, Sébastien Igonet’nin kahve ibriği, 1738–39.
Wien Museum, “The oldest Viennese cafés”.
Netherlands Bach Society, “Kaffeekantate”, BWV 211.
University of California, Santa Cruz, “Coffee, 1400–1800”.
UNESCO, “Turkish coffee culture and tradition”.
Jean de Thévenot, The Travels of Monsieur de Thévenot into the Levant, 1687, s. 32–34.
Şanlıurfa Kültür, Sanat ve Araştırma Vakfı, Dünyanın En Eski Mutfağı Şanlıurfa, s. 158.
T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, “Geleneksel Sohbet Toplantıları”.










