Reşat Aydın Yazıları

Reşat Aydın
Reşat Aydın
Yazarın Profili
06.11.2026 14:35

Papa’nın Aşçısı Katmere Pizza Dedi. Osmanlı Pidesi İtalya’ya Ulaştı mı?

Haber Detay Image

Bir aşçı olarak 1570 tarihli bir pizza tarifinde önce hamura baktım. Bugün pizza dediğimizde gözümüzün önüne gelen, üzerine peynir ve domates konmuş açık yüzlü bir hamurdur. Papa V. Pius’un aşçısı Bartolomeo Scappi’nin Opera adlı kitabında ise pizza adıyla verilen altı tarifin tamamı katmerli hamur işi. Scappi’nin bu altı tarifinde hamurun esası katmer. Aynı yemeği yediğimizi düşündüren kelime, kitabı açtığımızda bizi bambaşka bir hamur tezgâhına götürüyor.

Gaeta’da 997 tarihli bir belgede pizze sözcüğü geçiyor. Bu belge kelimenin o tarihte kullanıldığını gösteriyor. Scappi’nin kitabı ise yüzyıllar sonra pizza adıyla hangi hamur işlerinin yapıldığını tarif ediyor. 19. yüzyıl Napoli kayıtlarında karşımıza çıkan, üzerine peynir, domates ya da balık konularak pişirilen pizza ise bugün bildiğimiz biçime daha yakın. Bir aşçı için bu ayrım önemli. Bir yemeğin adı yaşamaya devam ederken ustanın hamura yaptığı işlem, hatta fırından çıkardığı yemek değişebiliyor.

Fatih’in fırınından Napoli’ye uzanan soru

Başvurduğum kaynakta İtalyanca pizzanın Türkçedeki karşılığı olarak pide gösteriliyor. Mutfakta bu karşılığın neye dayandığını görmek için 15. yüzyıl Osmanlı sarayına bakmak yeterli. Fatih Sultan Mehmed döneminde peynirli, kabaklı ve ıspanaklı pideler pişiriliyordu. İnce açılan ekmek hamurunun üzerine malzeme yayıp ikisini birlikte pişirmek, bugünkü pizzada da gördüğümüz bir fırın tekniği. Scappi’nin tariflerini okurken katmerin katlarına bakıyorum. Napoli pizzasını incelerken ise Osmanlı pidesiyle ortak olan bu hazırlama biçimine.

Benim araştırmaya değer bulduğum ihtimal, Osmanlı pidesinin bu biçiminin Avrupalı seyyahlar ve Osmanlı coğrafyasında dolaşan aşçılar aracılığıyla İtalya’ya ulaşmış olması. Bir seyyah, bir fırında gördüğü yemeği defterine yazabilir. Bir aşçı, aynı fırında hamurun ne kadar inceltildiğini, harcın nasıl yayıldığını ve pidenin fırının neresinde piştiğini öğrenir. Döndüğünde bu bilgiyi kendi unuyla, kendi peyniriyle, kendi fırınında uygular. Bir tarifin başka bir mutfakta nasıl biçim değiştirebildiğini anlamak için bu el bilgisinin peşine düşmek gerekir. Osmanlı pidesiyle Napoli pizzasını birbirine bağlayabilecek kayıtları da seyahatnamelerde, tarif defterlerinde ve liman şehirlerinin arşivlerinde ararım.

Türk şerbeti İtalya’da, “Türk koyunu” Frankfurt’ta

Bazı lezzetlerde bu yolculuğu tarih vererek anlatabiliyoruz. 1577’de Francesco I de’ Medici, Türk şerbeti tarifleri istiyor. İtalyanca sorbetto ve Fransızca sorbet sözcüklerinin tarihinde de bu dolaşımın izi var. Bugün bir menüde meyveli sorbe gördüğümde, o adın arkasında İtalya’da tarifi istenen bir Türk içeceğinin de hikâyesini okuyorum. Şerbetin Avrupa’ya ulaşması, başka bir mutfağın aldığı bir lezzeti kendi sofrasında nasıl dönüştürdüğünün belgeli bir örneği.

Bir başka iz, Marx Rumpolt’un 1581’de Frankfurt’ta basılan yemek kitabında. “Türk koyunu” adıyla anılan hayvanın yağlı kuyruğu, sirke ve adaçayıyla haşlanıyor, ardından ızgarada kızartılıp sosla sunuluyor. Bir aşçı olarak önce pişirme sırasına bakıyorum. Bir araştırmacı olarak da kitabın o malzemeyi hangi adla kaydettiğine. Şerbette Avrupa’da istenen bir tarif var. Rumpolt’un kitabında ise Türk adıyla tanınan bir ürün, Avrupa’da yazıya geçirilmiş bir yemeğin içinde karşımıza çıkıyor. Mutfaklar arasında bazen reçete, bazen ürün, bazen de bir pişirme tekniği dolaşıyor.

Bir yazmanın harfleri bize ne söyler?

Bu izleri araştırırken kendi kaynaklarımızı nasıl okuduğumuz da önemli. Türklerin İslamiyet’i benimsemesinden sonra Arap harfleri Türkçe yazı geleneğinde zamanla yaygınlaştı. Türkçe mutfak tarifleri de bu harflerle kayda geçirildi. Bir yazmanın alfabesi, metnin dilini ve anlattığı mutfak kültürünü tek başına belirlemez.

  1. yüzyılda Osmanlı hekimi Şirvânî, Bağdâdî’nin Arapça yemek kitabı Kitâbü’t-Tabîh’i Türkçeye çevirirken esere yeni tarifler de ekledi. Aynı ciltte hem Bağdat’tan aktarılan mutfak bilgisi hem de Şirvânî’nin Osmanlı dünyasında kayda geçirdiği tarifler var. O yazmayı açtığımda hangi tarifin çevrildiğine, hangisinin sonradan eklendiğine ve ustanın hamura, ete ya da baharata ne yaptığına bakarım. Mutfaklar arasındaki alışverişi ancak böyle görebiliriz.
Neden “Türk gastronomi medeniyeti” diyorum?

Çünkü benim için bir mutfağın tarihini yazmak, bugün dünyada tanınan yemeklerinin listesini çıkarmaktan daha fazlası. Osmanlı fırınında sebzeli pide yapan ustanın bilgisi, Şirvânî’nin Türkçeye kazandırdığı yemek yazması, Frankfurt’ta kayda geçen Türk koyunu ve İtalya’da tarifi istenen şerbet aynı araştırmanın parçaları. Dünyanın bugün başka adlarla tanıdığı kimi lezzetlerin geçmişinde Türk mutfağının payını bu kayıtlar üzerinden okuyabiliyoruz. Bir reçetenin başka bir ülkenin mutfağına girip oranın malzemesiyle, ustalığıyla ve damak tadıyla yeniden biçimlenmesi de bu tarihin parçası.

Bir gün öğrencilerimle aynı fırında iki hamur pişirmek isterim. Birinde Scappi’nin pizza adını verdiği katmerli hamur, ötekinde Fatih devrinin ıspanaklı pidesi. İkisini fırından çıkarınca önce hamurların nasıl piştiğine bakarız. Sonra kitapları açıp adlarını ve tarihlerini okuruz. Napoli pizzasını dünyaya anlatan ustaları bu kadar iyi tanıyoruz. Kendi pidemizi dünyaya anlatacak aşçıya hangi kaynakları okutuyoruz?

Şef Reşat Aydın
Araştırmacı şef, gastronomi yazarı

Kaynaklar

Yazarın Yazıları