Bir insan, kendi evinin güvenliğinde otururken bir ekrana bakıp neden fikrini değiştirmek ya da susmak zorunda hisseder?
Cevap, iletişim teorisyeni ve siyaset bilimci Elisabeth Noelle-Neumann’ın yarım asır önce insan psikolojisinin derinliklerinden çıkardığı bir kavramda gizli: Sessizlik Sarmalı.
Teori basit ama sarsıcıdır: İnsan, biyolojik ve evrimsel olarak yalnız kalmaktan, gruptan dışlanmaktan ve aforoz edilmekten ölesiye korkar. Bu yüzden çevresindeki rüzgârın hangi yöne estiğini sürekli ölçer. Eğer kendi düşüncesinin azınlıkta olduğunu hissederse tecrit edilmemek için susar. O susunca, karşı tarafın sesi daha da gür çıkar. Ve sonunda gerçekte çoğunluk olmayan bir fikir, “herkes böyle düşünüyor” yanılsamasıyla mutlak bir hakikate dönüşür.
Bugün bu psikolojik numara, akıllı telefonlarımızın cam ekranlarında her saniye yeniden sahneleniyor. Sokaktaki bakışların yerini algoritmalar; toplumsal ayıplamanın yerini ise “iptal kültürü” aldı.
Algoritmaların Yarattığı Sahte Cennetler
Sosyal medya mecralarının tek bir derdi var: Sizi ekranda tutmak.
Sizin dünya görüşünüze, öfkenize ve beğeninize uygun içerikleri önünüze yığarak size özel yankı odaları kurarlar. İnsan zihnindeki o “sosyal radarı” çalıştıran bu dijital odalarda herkes sizin gibi düşünüyordur. Fikrinizin devasa bir çoğunluğa ait olduğuna inandığınız o konfor alanından çıkıp ana akım bir tartışmanın ortasına düştüğünüzde ise sert bir duvara çarparsınız.
Karşılaştığınız linç dalgası karşısında Noelle-Neumann’ın bahsettiği o ilkel korku uyanır: “Demek ki azınlıktayım ve dışlanıyorum.” Ve parmaklar klavyeden yavaşça çekilir. Fikir, o soğuk otosansür zindanına kilitlenir.
Dijital Aforoz ve "İptal Kültürü"
Antik çağlarda kabileden kovulmak neyse, bugün dijital meydanlarda “iptal edilmek” de aynı dehşeti yaratıyor.
Anlık bir öfkeyle yazılmış tek bir cümle, yanlış anlaşılabilecek tek bir ifade yüzünden hedef gösterilmek; işini, itibarını veya arkadaşlarını kaybetme korkusu insanlara önleyici bir sessizlik aşılıyor. Sosyal medyada sesini en radikal, en gürültülü çıkaran küçük bir azınlık, “toplumun vicdanı” rolünü gasp ediyor. Gerçekte daha makul, rasyonel ve dengeli olan sessiz çoğunluk ise dijital linç kılıcından korunmak için görünmez kalmayı seçiyor.
Böylece ekranlarda gördüğümüz şey bir uzlaşma değil; gürültülü bir azınlığın yarattığı sahte çoğunluk tahakkümü oluyor.
Sessizlik Rıza Demektir Sanmayın
Dijital çağ bize sınırsız bir konuşma vaat etmişti; fakat tarihin en gelişmiş, en çaktırmadan çalışan otosansür mekanizmasını armağan etti. İnsanlar artık düşüncelerini dile getirmek yerine, sadece “alkış alacak” ve “ceza getirmeyecek” olanı paylaşıyor.
Ancak unutmamak gerekir: Ekranlardaki sessizlik, asla onay anlamına gelmez.
İptal kültüründen korktuğu için susan, algoritmaların gürültüsünde sesini bastıran kitleler yok olmuş değildir. Bastırılan ve yutulan her itiraz, yeraltında birikmeye ve ilk fırsatta o sahte çoğunluk illüzyonunu patlatacak bir güce dönüşmeye devam eder.
Çünkü en tehlikeli sessizlik, insanların artık konuşmaya değmeyeceğine inandığı andır.
