Sabahın körü. Alarm, kapitalizmin o tanıdık, ruhsuz melodisiyle patlıyor. Göz kapaklarınızda tonlarca yük. Normal şartlarda, modern ve entelektüel bir birey olarak planınız belli: Yataktan mağrur bir edayla kalkılacak, filtre kahvenin o asil kokusu mutfağı sararken, aylardır masada masumca bekleyen o kalın kitaptan yirmi sayfa devrilecek. Güne bir aydınlanma eklenecek.
Fakat tam o sırada, yorganın altından bağımsızlığını ilan etmiş gizemli bir el uzanıyor. Hedefi belli: Akıllı telefon. “Sadece iki dakika” diyerek açılan o ekran, bir bakmışız ki bizi dijital bir girdabın içine çekmiş. Bir dostun gece yarısı yediği yemeğin fotoğrafı, nesli tükenmekte olan bir kurbağanın dramı, altı saniyelik komik bir kedi videosu… Hiçbir şey kazanmadığımız o otuz dakikanın sonunda, günün en taze saatlerini ekrana gömüp uyanıyoruz.
Ya da akşam eve dönüş yolunu düşünün. Trafik zihninizi emmiş, toplantılar ruhunuzu kurutmuş. Mutfakta sizi bekleyen o haşlanmış, haysiyetli brokoli yemeğini hayal ederken, kulağınıza tanıdık bir ses fısıldıyor: “Şurada taze bir donutçu var, bence bugün bunu hak ettin.” O an kendinize söz geçiremiyor, yarın başlayacağınız o hayali diyetin şerefine ilk lokmayı ısırıyorsunuz. Sonra da o meşhur vicdan azabı sahnesi: “Ben neden bu kadar iradesizim?” İradesiz değilsiniz. Sadece kafanızın içinde, elinde baltasıyla etrafa şaşkın şaşkın bakan, milyonlarca yıllık bir mağara insanıyla birlikte yaşıyorsunuz. Ve trajedi şu ki, ona bir akıllı telefon verdiniz.
Taş Devri Donanımıyla Plaza Hayatı Yaşamak
Meseleyi anlamak için kendimizi suçlamayı bırakıp, kafatasımızın içindeki o kadim dostumuzla tanışmamız gerekiyor. Atalarımızın dünyasında “gelecek” diye bir kavram yoktu. Yarının garantisinin olmadığı, her çalıdan bir kaplanın fırlayabileceği o vahşi doğada hayatta kalmanın tek bir kuralı vardı: Bulduğun kaloriyi hemen ye, gördüğün konfora hemen sığın. Binlerce yıl boyunca insanoğlunu ölümden koruyan şey, işte bu “anlık kazanç” dürtüsüydü.
Biz bugün ne yapıyoruz? Beynimizin en genç, en fiyakalı ve aristokrat bölgesi olan prefrontal korteksi karşımıza alıp diyoruz ki: “Bak dostum, yirmi yıl sonra kalp sağlığımız iyi olsun diye bu akşam brokoli yiyeceğiz.” Bizim ilkel beyin bu cümleden hiçbir şey anlamıyor. Onun için yirmi yıl sonrası, kuantum fiziği kadar soyut bir kavram. Ama önünde duran o parıltılı donut? İşte o, gerçek bir varoluş mücadelesi!
Üstelik o çok güvendiğimiz irade merkezimiz (prefrontal korteks), tam bir batarya düşmanı. Gün boyu trafikte sabır çekmek, e-postalara kibar cevaplar yazmaya çalışmak bu bataryayı akşam saatlerine doğru tamamen sıfırlıyor. Sistem çöktüğünde ise direksiyon, beynin en eski ve en inatçı dairesine devrediliyor: Bazal Gangliyonlar. Yani bizim içimizdeki o konfor düşkünü otomatik pilot.
Otomatik Pilotun Basit Faturası
Bu otomatik pilotun dünya görüşü son derece sadedir: Minimum efor, maksimum haz, anlık rahatlama. Siz koltukta yorgun argın otururken o devreye girer: Donut mı? Az çaba, yüksek kalori. Muazzam!
Sosyal medya mı? Sıfır efor, sonsuz merak duygusu. Harika!
Biz bu döngünün içinde kendimizi ahlaki bir çöküşte zannederken, aslında yaşanan şey sadece biyolojik bir otomasyondur. İçimizdeki mağara adamı, modern dünyanın sunduğu bu muazzam kolaylıklara hayır diyemiyor. Çünkü o, kıtlık zamanı için programlanmış bir canlı; dijital dünyanın sonsuz açık büfesinde ne yapacağını şaşırıyor.
Mağara Adamını Hacklemek
Peki, bu ilkel dostumuzla her gün kavga mı edeceğiz? Ona nutuklar atıp, mantıklı açıklamalar yaparak ikna etmeye çalışmak, bir kediye kuantum mekaniği anlatmaktan farksızdır. İrade gücü, en çok ihtiyaç duyduğunuz o yorgun akşam anlarında sizi ilk terk eden şeydir. Çözüm, onunla savaşmak değil; onun o çocuksu tembelliğini ona karşı kullanmaktır. Psikolojide buna “sürtünme yaratmak” diyoruz, ben buna kısaca "mağara adamının yoluna taş koymak" demeyi tercih ediyorum.
İçimizdeki bu ilkel mekanizma inanılmaz derecede tembeldir. Eğer canınız sıkıldığında elinizin gideceği o telefon yan odada, koridordaki bir prizde takılıysa; bizim mağara adamı yataktan kalkıp o odaya yürüme eforunu gözünde büyütecektir. O beş saniyelik üşengeçlik anı, mantıklı düşünen modern zihnimizin uyanması ve “Yahu benim sabah okumam gereken bir kitabım vardı” demesi için gereken süreyi bize kazandırır.
Aynı şey mutfak dolapları için de geçerli. Eve o abur cuburu sokmadığınızda, canınız her tatlı çektiğinde giyinip markete gitme fikri otomatik pilotun sistemini kilitler. Beyin tembelliği seçer ve dolaptaki o elmaya razı olur. Kendimize kurduğumuz o acımasız cümleleri artık bir kenara bırakalım: “Ben zayıf karakterliyim, ben iradesizim.”
Hayır, değilsiniz. Siz sadece taş devrinde şekillenmiş, avcı-toplayıcı bir zihni; silikon vadisindeki binlerce dahi mühendisin, sizin dikkatinizi satmak için tasarladığı o devasa dijital ormanda hayatta tutmaya çalışıyorsunuz. Karşınızdaki düşman çok güçlü ve sizin zaaflarınızı sizden daha iyi biliyor.
