Türk medyası haber mi yapıyor, yoksa başkalarının hazırladığı PR metinlerini mi yayımlıyor?
Bir otomobil markasının Türkiye'ye geleceği haberi, aslında Türkiye'deki medya düzeninin çok daha büyük bir problemini ortaya çıkardı.
“Alman otomobil devi Türkiye'ye geliyor! Alman araba markası Türkiye'ye geliyor! Otomotiv devi gözünü Türkiye'ye dikti! Binlerce araç üretildi! Avrupa tip onayları alındı!” denildi. Bu tür başlıklar atıldı. Hem de gündemi biz belirliyoruz iddiası olan medya şirketleri tarafından. Ve bu iddialar, çok sayıda medya kuruluşunda neredeyse aynı hikâyenin farklı başlıklarla yeniden üretilmesiyle kamuoyuna sunuldu. Hepsi de aynı hatayı yapmışlardı. Gazetecilik yapmadıklarını çok sonra anladılar ama iş işten geçmişti!
BU HABERLERİ YAPANLARIN KAÇI GERÇEKTEN ARAŞTIRDI?
Kaçı şirketin ticaret siciline baktı? Kaçı üretim tesisini sordu? Kaçı araçları görmek istedi? Kaçı Avrupa tip onayının hangi kurum tarafından, hangi model için verildiğini araştırdı? Kaçı “Binlerce araç nerede?” diye sordu?
Ve daha önemlisi:
Kaçı, kendisine anlatılan hikâyeyi haber yapmadan önce gerçekten doğruladı?
Medya Ombudsmanı Faruk Bildirici'nin bu vakaya ilişkin araştırması, bu soruların hiçbirinin gereksiz olmadığını gösteriyor. Çünkü kaynak metinde de açıkça görüldüğü üzere mesele yalnızca bir otomobil markasının gerçekliği değil; Türk medyasının haber üretme biçimiyle ilgili.
GELELİM GAZETECİ İLE HABER DAĞITICISI ARASINDAKİ FARKI ANLATMAYA
Gazetecilik, bir kişinin söylediklerini internet sitesine koymak değildir. Gazetecilik, bir basın bültenini başlıklandırıp yayımlamak değildir. Gazetecilik, ajans metnini birkaç kelime değiştirerek yeniden yazmak değildir. Gazetecilik, başka bir internet sitesindeki haberi kopyalayıp iki paragraf eklemek hiç değildir. Bunların hepsi yapılabilir.
Ama bunların yapılması tek başına gazetecilik değildir.
Gazetecilik, söyleneni sorgulama mesleğidir.
Bir şirket “Biz otomotiv deviyiz.” diyebilir.
Gazeteci, “Peki, bunu hangi veriler gösteriyor?” diye sorar.
Bir şirket “5 bin araç ürettik.” diyebilir.
Gazeteci, “Nerede ürettiniz, fabrikayı gösterebilir misiniz?” diye sorar.
Bir şirket “Avrupa tip onayımız var.” diyebilir.
Gazeteci, “Belge numarası nedir, hangi kurum verdi?” diye sorar.
Bir şirket “Türkiye'de üretime başlayacağız.” diyebilir.
Gazeteci, “Yatırım nerede, sermaye ne kadar, üretim kapasitesi ne, fabrika nerede?” diye sorar.
Sorulmuyorsa haber yapılmış olmaz. Sadece bilgi aktarılmış olur.
COPY-PASTE GAZETECİLİĞİNİN YARATTIĞI SAHTE GÜVEN
Bugünün dijital medya düzenindeki en büyük tehlikelerden biri de budur.
Bir haber önce bir yerde yayımlanıyor. Sonra başka bir site alıyor. Başlığı değiştiriyor. Birinci paragrafı yeniden yazıyor. İki ara başlık ekliyor. Sonra başka bir site aynı haberi yeniden alıyor. Böylece aynı iddia 20, 30, 50 farklı internet sitesinde görünmeye başlıyor. Okuyucu da doğal olarak şöyle düşünüyor: “Bu kadar medya kuruluşu yazıyorsa herhâlde doğrudur.” Hayır!
Bu, doğruluk değil; tekrar sayısıdır.
Bir yanlış bilgi 50 internet sitesinde yayımlandığında doğru hâle gelmez. Sadece 50 kez tekrarlanmış olur.
Kaynak metinde de bu sorun açık biçimde tarif ediliyor: Bir medya kuruluşunun diğerinden aldığı bilgi bağımsız biçimde doğrulanmadığında, haber zincirinin her halkası bir önceki halkaya güveniyor ve sonunda ilk bilginin doğruluğunu kimse gerçekten test etmiyor.
Bu nedenle bugün Türk medyasının en büyük sorunlarından biri bilgi eksikliği değil, doğrulama eksikliğidir.
HABER MERKEZLERİ NEDEN PR AJANSINA DÖNÜŞÜYOR?
Burada daha rahatsız edici bir soru sormak gerekiyor. Bir şirket veya girişim kendisi hakkında olumlu bir hikâye hazırlıyor. Bir açıklama yapıyor. Bir basın bülteni hazırlıyor. Ajanslara açıklama gönderiyor. Ajans haberi yayımlıyor. Ardından internet siteleri aynı açıklamayı haberleştiriyor. Ve bir anda ortada onlarca haber oluşuyor. Peki, medya ne yapmış oluyor?
Eğer gazeteci şirketin iddialarını araştırmamışsa, bağımsız kaynaklara ulaşmamışsa, belge istememişse ve karşı iddiaları test etmemişse, ortaya çıkan ürün gazetecilikten çok ücretsiz medya dağıtımı yapılan bir PR çalışmasına benzemiyor mu?
İşte asıl tehlike burada.
Bir medya kuruluşu farkında olmadan bir şirketin pazarlama stratejisinin parçası hâline gelebilir. Şirketin kendi anlatısını kamuoyuna taşır. Şirketin iddiasına görünürlük kazandırır. Şirketin güvenilirliğini artırır. Üstelik bunu bir reklam olarak değil, haber olarak sunar. Bu, medya etiği açısından son derece ciddi bir problemdir.
OLASI BİR TİCARİ YANILTMA DURUMUNDA MEDYA NASIL KULLANILABİLİR?
Burada çok dikkatli olmak gerekir. Elde somut ve kesinleşmiş bir mahkeme kararı yoksa herhangi bir kişiyi veya şirketi “dolandırıcı” ilan etmek gazetecilik değildir. Fakat gazetecinin yapması gereken başka bir şey vardır:
Olası bir yanıltma ihtimalini araştırmak.
Çünkü eğer bir ticari girişim hakkında gerçekliği doğrulanmamış büyük iddialar ortaya atılıyorsa ve medya kuruluşları bu iddiaları araştırmadan yayıyorsa, medya istemeden de olsa o girişimin güvenilirlik üretmesine yardımcı olabilir.
Bu noktada gazetecilik ile PR arasındaki sınır tehlikeli biçimde ortadan kalkar. Örneğin bir girişim kendisini “otomotiv devi” olarak tanımlıyor. Medya da bunu sorgulamadan “otomotiv devi” diye yazıyor. Girişim kendisini “binlerce araç üretmiş” olarak tanımlıyor. Medya da “binlerce araç üretildi” diye yazıyor. Girişim “Avrupa tip onayları alındı” diyor. Medya da bunu doğrulamadan haberleştiriyor. Böylece şirketin kendi iddiası, medya tarafından bağımsız gazetecilik ürünüymüş gibi yeniden paketleniyor.
İşte burada medya, yalnızca haber aktaran kurum olmaktan çıkıp ticari güven üretme mekanizmasına dönüşebilir. Ve bu durum, ortada herhangi bir dolandırıcılık olup olmadığı henüz kesinleşmemiş olsa bile, olası yanıltıcı ticari faaliyetlere karşı medyanın neden çok daha dikkatli olması gerektiğini gösterir.
GAZETECİ ŞİRKETİN PR PERSONELİ DEĞİLDİR
Gazeteci ile PR çalışanı arasındaki temel fark burada ortaya çıkar. PR çalışanı kurumunun söylediklerini kamuoyuna anlatır. Gazeteci ise kurumun söylediklerini sorgular. PR çalışanı olumlu hikâyeyi öne çıkarır. Gazeteci olumlu hikâyenin arkasındaki veriyi arar. PR çalışanı “5 bin araç üretildi.” der. Gazeteci “Belgesi nerede?” diye sorar.
Gazetecilik tam olarak bu mesafedir.
O mesafe ortadan kalktığında gazeteci, gazeteci olmaktan çıkar; kurumun iletişim kanalına dönüşür. Burada ajansları da toptan suçlamak doğru olmaz.
ANKA veya DHA gibi haber ajanslarının bir açıklamayı servis etmesi tek başına gazetecilik problemi değildir. Asıl sorun, ajansın geçtiği haberin diğer medya kuruluşları tarafından doğrulama yapılmadan nihai haber kabul edilmesidir. Ajans haberi başlangıçtır. Gazetecinin araştırması ise haberin kendisidir. Fakat bugün birçok internet sitesinde bunun tersi yaşanıyor. Ajans haberi geliyor. Editör başlığı değiştiriyor. Haber yayımlanıyor. Ve dosya kapanıyor. Oysa dosyanın tam o noktada açılması gerekiyor.
Sorulması gereken sorular sorulmadan, istihbari çalışmalar yapılmadan kamuoyuyla paylaşılmak üzere yazılan her haber, gazetecilik açısından eksiktir.
“BİZE BÖYLE SÖYLEDİLER” GAZETECİLİK DEĞİLDİR
Gazeteciliğin en tehlikeli cümlelerinden biri şudur: “Yetkili böyle söyledi.” Yetkilinin böyle söylemesi haber olabilir. Ama söylediğinin doğru olması başka bir meseledir. Gazetecinin görevi, açıklamayı aktarmakla bitmez. Açıklamanın doğruluğunu test etmek gerekir.
Kaynak metinde bu olay açısından sorulabilecek temel soruların son derece basit olduğu görülüyor: Şirketin kayıtları, ortakları, üretim tesisi, kapasitesi, araçların teknik özellikleri, tip onayı, satış ülkeleri, teslimat sayıları ve distribütör gibi konuların araştırılması gerekiyordu. Bunlar yapılmadığında haberin adı değişir ama niteliği değişmez.
TÜRK MEDYASININ YAPISAL PROBLEMİ
Bu olayın yalnızca birkaç internet sitesinin editoryal hatası olarak görülmesi de kolaycılık olur. Türkiye'de dijital medya ekonomisi, gazeteciyi sürekli hızlandırıyor. Daha hızlı haber. Daha fazla haber. Daha fazla tıklama. Daha fazla içerik. Daha fazla Google görünürlüğü. Daha fazla reklam.
Bu sistemde araştırma gazeteciliği pahalıdır. Bir gazetecinin şirket araştırması yapması zaman alır. Telefon açması gerekir. Belge istemesi gerekir. Sahaya gitmesi gerekir. Veri incelemesi gerekir. Karşı tarafı araması gerekir. Bütün bunlar emek ister. Copy-paste ise çok daha ucuzdur. Bir ajans metni alınır. Bir başlık atılır. Yayımlanır. Birkaç dakika içinde içerik hazırdır. İşte dijital medyanın ekonomik modeli ile gazeteciliğin etik sorumluluğu tam burada çatışıyor.
MEDYANIN GÖREVİ KAMUOYUNA GÜVENİLİR BİLGİ SAĞLAMAKTIR
Medyanın temel sermayesi reklam değildir. Tıklanma değildir. Takipçi değildir. Güvendir. Bir medya kuruluşu okuyucusuna “Bu bilgiyi araştırdım ve doğru olduğuna kanaat getirdim.” diyebilmelidir. Okuyucu haber sitesine girdiğinde karşısında şirketin kendi anlatısını değil, gazetecinin süzgecinden geçmiş bilgiyi görmelidir. Aksi hâlde medya kuruluşunun PR ajansından farkı azalır. Üstelik PR ajansı bunu zaten ücret karşılığında yapar. Gazeteciliğin ise kamu yararı sorumluluğu vardır. Dolayısıyla gazeteci, ticari bir şirketin iletişim departmanından daha bağımsız olmak zorundadır.
BU OLAYDA ASIL KAYBEDEN Kİ?
Okuyucu.
Çünkü okuyucu kendisine “haber” diye sunulan şeyin araştırıldığını varsayar. Bir internet sitesinde “Alman otomotiv devi Türkiye'ye geliyor” başlığını gördüğünde, doğal olarak bunun editörler tarafından kontrol edildiğini düşünür. Başka bir sitede de aynı haberi gördüğünde güveni daha da artar. Üçüncü sitede de görünce artık bilgi, okuyucunun zihninde gerçeğe dönüşür. İşte copy-paste gazeteciliğinin kamuoyu üzerindeki en büyük etkisi budur.
Tekrarlanan iddia, zamanla doğrulanmış bilgi gibi algılanır.
Bu nedenle medya kuruluşlarının sorumluluğu yalnızca “yalan haber yazmamak” değildir. Doğrulanmamış bir iddiayı gerçekmiş gibi sunmamak da aynı derecede önemlidir.
GAZETECİLİK YENİDEN ZORLAŞTIRILMALI
Türk medyasının bugün ihtiyacı olan şey daha fazla haber değil. Daha fazla gazetecilik. Daha fazla içerik değil. Daha fazla araştırma. Daha fazla başlık değil. Daha fazla belge. Daha fazla kopyalama değil. Daha fazla sorgulama.
Bir haberin onlarca internet sitesinde çıkması, gazeteciliğin başarısı değildir. Bazen tam tersine, gazeteciliğin ortak bir hatayı nasıl büyütebildiğinin göstergesidir. Siegfried Marcus vakasının ortaya koyduğu asıl problem de budur. Bir iddia ortaya atılmış. Ajanslar bunu servis etmiş. Çok sayıda medya kuruluşu yayımlamış. Ancak iddianın temel unsurları yeterince sorgulanmamış. Sonra da medya, kendisine sunulan hikâyenin dağıtım ağına dönüşmüş. Bu tabloyu yalnızca “gazetecilik hatası” diye geçiştirmek yetersizdir.
Çünkü gazeteci araştırmıyorsa, gazetecilik yapmıyordur.
Bir metni kopyalayıp birkaç kelimesini değiştirmek editörlük olabilir. Bir açıklamayı yayımlamak içerik üretimi olabilir. Bir şirketin anlattığı hikâyeyi milyonlarca kişiye taşımak medya faaliyeti olabilir. Ama bunların hiçbiri tek başına gazetecilik değildir.
Gazetecilik; şüphe etmektir. Gazetecilik; belge istemektir. Gazetecilik; karşı tarafı aramaktır. Gazetecilik; “Bunu kim söylüyor?” kadar “Bunun kanıtı ne?” diye sormaktır. Ve belki de en önemlisi: Gazetecilik, başkasının PR çalışmasına kendi haber markanızı ödünç vermemektir.
Siegfried Marcus vakası bu açıdan Türk medyası için ciddi bir editoryal uyarıdır. Çünkü mesele yalnızca bir otomobilin gerçekten üretilip üretilmediği değildir. Mesele, medyanın bir iddiayı doğrulamadan kamuoyuna taşıdığında neye dönüştüğüdür. Eğer gazeteci sorulmayan soruları sormuyorsa, araştırılmayan bilgiyi araştırmıyorsa ve doğrulanmayan iddiayı haberleştiriyorsa, okuyucunun karşısında gazetecilik değil, copy-paste edilmiş bir iletişim kampanyası bulunabilir.
Uzun lafın kısası: Gazetecinin görevi başkasının hikâyesini büyütmek değil, o hikâyenin gerçek olup olmadığını ortaya çıkarmaktır.
Bu olayın asıl önemi, ortada yalnızca yanlış veya eksik bir otomotiv haberi bulunmasından kaynaklanmıyor. Daha büyük sorun, Türk medyasında haber ile PR arasındaki sınırın giderek silikleşmesi. Bir açıklama ajanslardan geçiyor, onlarca yayın kuruluşunda yayımlanıyor ve birkaç saat içinde “gerçek” muamelesi görüyor. Oysa gazetecinin görevi, kendisine verilen bilgiyi çoğaltmak değil, o bilginin doğruluğunu sınamaktır. Bir şirketin anlattığı hikâyeyi sorgulamadan yayımlayan medya kuruluşu, farkında olmadan o şirketin iletişim ve pazarlama faaliyetinin bir parçasına dönüşebilir.
Bu nedenle mesele “Siegfried Marcus” adıyla sınırlı değil. Mesele, gazeteciliğin temel refleksi olan “Kim söylüyor, neye dayanıyor ve bunun kanıtı nerede?” sorularının unutulmasıdır. Copy-paste haberciliği çoğaldıkça medya büyümüyor; yalnızca aynı bilgi daha geniş bir alana dağılıyor. Okuyucu ise karşısındaki metnin araştırılmış, doğrulanmış ve bağımsız bir haber olduğunu düşünüyor. Türk medyasının yeniden kazanması gereken şey hız değil, güvenilirliktir. Çünkü gazetecilik, başkasının söylediklerini araştırmadan çoğaltmak değildir.
