Borsada son dönemde yaşananları anlamak için ekonomist olmaya gerek yok. Bir pazarda 100 kasa domates olduğunu düşünün. Birisi geliyor, 70 kasayı topluyor. Piyasada domates azalınca fiyat yükseliyor. Dün 20 lira olan domates bugün 30, yarın 50 lira oluyor.
Bunu gören ne diyor?
‘Bu sürekli yükseliyor, ben de alayım.’ diyor.
Borsada yaşananların özeti de aşağı yukarı böyle.
Bazı fonlar, piyasada az bulunan hisselerden büyük miktarda aldı. Finans dilinde buna düşük fiili dolaşım deniliyor.
Fon aldıkça hisse yükseldi. Hisse yükseldikçe fon daha çok kazandırıyor gibi göründü. Yüksek getiriyi gören yatırımcı da parasını fona yatırdı. Yeni para geldi, yeniden hisse alındı. Hisse biraz daha yükseldi. Fon biraz daha kazandırdı. Kazanç arttıkça insanların iştahı kabardı.
Çarkı döndüren yeni gelen paraydı.
Peki ne zaman sorun çıktı?
İnsanlar paralarını geri istemeye başlayınca.
Fonun ödeme yapabilmesi için elindeki hisseleri satması gerekiyordu. Ama bu kez yeterince alıcı yoktu.
Yine domatese dönelim.
Elinizde 70 kasa domates var. Tabelada kilosu 50 lira yazıyor. Ama 50 liradan alan yok.
O domates gerçekten 50 lira mı?
Borsadaki mesele de tam olarak buydu.
Ekranda bir fiyat vardı ama o fiyattan alıcı yoktu.
Yatırımcı parasını istedi, fon hisse satmaya başladı. Satış geldikçe hisseler düştü. Fonlar değer kaybetti. Düşüşü gören başkaları da çıkmak isteyince çark bu kez tersine dönmeye başladı. Yani tıkandı.
Sonrasında SPK, 7 portföy yönetim şirketine ait 131 fonun tasfiyesine karar verdi. MKK verilerine göre bu fonlarda 455 bin 758 tekil yatırımcı bulunuyordu.
Bütün hikâye aslında bu kadar basit:
Bir malı yükseltmek kolay. Asıl mesele, satmak istediğinizde onu alacak birini bulmak.
Altın değerlidir. Çünkü az bulunur ve dünyanın hemen her yerinde bir alıcısı vardır. Ama düşünün; hiç kimsenin altını almak istemediği bir dünya olsaydı, elinizdeki altın ne olurdu? Sadece sarı bir metal. Altına değerini veren yalnızca kendisi değil, onu almak isteyen insanların da olmasıdır.
Borsada da temel kural değişmez. Bir hisse ekranda 100 lira görünebilir. Ama siz satmak istediğinizde 100 liradan alacak kimse yoksa, o fiyatın size ne faydası var?
Günlük hayatta bunu aslında biliyoruz. Araba alırken bile, “Yarın satmak istersem kolay satabilir miyim?” diye düşünüyoruz. İkinci eli güçlü marka ve modelleri biraz da bu yüzden tercih ediyoruz. Peki aynı soruyu neden borsada sormuyoruz?
Bu yüzden mesele yalnızca ‘Ne kadar yükselir?’ değil.
Asıl soru çok daha basit:
‘Ben bunu yarın satmak istersem, kim alacak?’
Adnan Ateş
