Son günlerde teknoloji kulislerini ve bilimsel camiaları sarsan oldukça çarpıcı bir haber düştü önümüze: “Yapay zekâ artık uyuyacak!”
Mühendisler ve araştırmacılar, dev yapay zekâ modellerinin en büyük kronik sorunu olan ve literatürde “yıkıcı unutma” (catastrophic forgetting) olarak bilinen engeli aşmak için insan beyninin biyolojik çalışma prensibine sarıldılar. Algoritmalar yeni veri işledikçe eski bilgiyi silmesin, öğrendiklerini sentezlesin diye sistemlere uyanıklık ve uyku evreleri tanımlanıyor. Yani tıpkı insan gibi uykusunda "rüya görerek" öğrendiklerini pekiştiren, kendini restore eden ve hafızasını tazeleyen algoritmik yapılar inşa ediliyor.
Yapay zekanın uyutulması ilk bakışta dijital bir devrim, mühendislik harikası bir adım olarak görülebilir. Ancak konuya medyanın, toplumsal hafızanın ve insan zihninin penceresinden baktığımızda, bu teknolojik hamle yüzümüze tokat gibi çarpan sosyolojik bir ironiyi de beraberinde getiriyor.
Bizler makineleri adeta insancıllaştırma gayretiyle, onlara biyolojik dinlenme evreleri yazıyoruz. Algoritmaya “Duyduğun, işlediğin veriyi hemen tüketme; uykuna yat, üzerine düşün, kalıcı hafızana doğru biçimde kodla” talimatı veriyoruz.
Peki ya biz?
Makinelerin insani vasıflar kazanarak uyumaya, dinlenmeye ve sindirmeye yönlendirildiği bir çağda, insanlık her geçen gün daha makinemsi bir ritme, kesintisiz bir "uyanıklık" ve tüketim nöbetine hapsediliyor.
Sonu gelmeyen bildirim ekranları, dakikalar içinde akıp giden enformasyon bombardımanları, kaydırılan sonsuz akışlar ve "anı yakalama" telaşı... İnsan beyni artık öğrendiğini düşünecek, okuduğunu süzgeçten geçirecek ve hakiki anlamda "uyuyarak" zihinsel restorasyonunu sağlayacak o kutsal esleri veremiyor. Dijital platformların algoritmik akışlarında enformasyonun başı dönüyor ama niyet kayboluyor. Bilgiyi işleme ve anlama yetimizi, veri selinin altında ezilerek günbegün yitiriyoruz.
Dijital Toplum Sosyolojisi ve Eleştirel Medya Perspektifi
Eleştirel medya okuryazarlığı ve dijital toplum sosyolojisi açısından bakıldığında bu tablo, Byung-Chul Han’ın “şeffaflık toplumu” ve “enfokrasi” teşhislerinin cisimleşmiş halidir. Bugün platform kapitalizmi, kullanıcıyı düşünen, sorgulayan ve üreten bir özne olarak değil; kesintisiz veri üreten ve tüketen bir "veri nesnesi" olarak konumlandırıyor. Hızlı akışlar ve dikkat dağıtıcı yankı odaları, bireyin eleştirel düşünce kapasitesini felç ederken, algoritmaların "derinleşme ve dinlenme" lüksüne kavuşması; sermayenin ve teknolojinin insan zihnini ıskartaya çıkarma pahasına makineleri optimize etme çabasının en açık kanıtıdır. Birey, "link kültürü"nün sığ labirentlerinde koşturulurken, asıl bilginin ve anlamın üzerindeki örtü bilinçli olarak örülmektedir.
Gelinen noktadaki tablo ise neredeyse trajikomik:
- Yapay zekâ: Yeni öğrendiklerini eski hafızasıyla harmanlamak için uyku evresine geçiyor, rüya görerek kendini eğitiyor ve özümseme yapıyor.
- İnsan: Kesintisiz veri bombardımanı altında derin uykusunu, odaklanma yeteneğini, eleştirel süzgecini ve en önemlisi sindirerek öğrenme lüksünü kaybediyor.
İnsan beyni, bilgiyi alelacele ezberlemek ya da ham veri deposu olarak kalmak için değil; o bilgiyi anlamlandırmak, duyguyla birleştirmek ve süzmek için tasarlanmıştır. Eğer yapay zekâ bile "durup soluklanmadan, uyuyup sindirmeden bilgiyi özümseyemeyeceğini" ilan ettiyse, belki de teknolojik ivmenin hızıyla büyülenmeyi bırakıp kendimize dönme zamanımız gelmiştir.
Makinelerin bile uyuyarak "aklını koruduğu" bir çağda, belki de insanoğlunun atacağı en radikal adım, ekranı kapatıp biraz uyumak, düşünmek ve uykuda yeniden insan olduğunu hatırlamaktır.
