Sabah saat 08.00. Ev halkı kahvaltı masasında toplanmış. Çocuk, önündeki tabağa hüzünlü gözlerle bakarken akıllı telefonundaki ebeveyn kontrol ve sağlıklı yaşam asistanı aniden bildirim gönderiyor: “Günaydın! Son 48 saatteki uyku kalitesi ve kalori alımı verilerine göre, bugün %12 oranında daha az karbonhidrat tüketmesi ve ödevine 15 dakika erken oturması tavsiye edilir. Aksi takdirde haftalık ekran süresi kısıtlaması devreye girecektir.”
Çocuğunuza bakıyorsunuz; o bir evlat mı, yoksa optimize edilmesi gereken bir yazılım projesi mi?
Dijitalleşme çağında ebeveynlik, sezgilerin, şefkatin ve hatta hataların mekânı olmaktan çıkıp bir "veri optimizasyonu" yarışına dönüştü. Artık çocuklar doğduğu andan itibaren dijital ayak izleriyle değil, algoritmik birer profil olarak büyüyor.
Peki ya bu iş bir adım daha ileri gider de, çocukların hayatındaki hakiki "veli" rolünü yavaş yavaş yapay zekâ devralırsa ne olur?
Algoritmik ebeveynlik ve optimizasyon çılgınlığı
Bugün anne/babalar olarak çocukların ders programlarını, uyku saatlerini, hatta hangi kursa gideceklerini kendi sezgilerimizle hesaplamıyor, tüm süreçleri akıllı uygulamaların sunduğu istatistiklerle belirliyoruz. Artık "Çocuğum bugün neyi sever?" sorusunun yerini, "Algoritma bugün hangi yetkinliği geliştirmesini öneriyor?" sorusu almaya başladı.
Yapay zekâ çocuğun notlarını, psikolojik durumunu, ilgi alanlarını ve hatta ekran başında geçirdiği saniyeleri analiz ederek ebeveyne bir "kullanım kılavuzu" sunuyor. Kâğıt üstünde kulağa harika geliyor değil mi? Kusursuz bir rehberlik, hatasız bir yönlendirme... Ancak bu kusursuzluğun arkasında büyük bir tehlike yatıyor. O da insani sezginin ve spontane büyüme deneyiminin ölmesi.
Dahası yapay zekâ çocuğunuzun velisi olduğunda, çocuğun hata yapma lüksü ortadan kalkıyor. Ve çocuk, keşfetmekten ziyade "tahmin edilebilir" bir veri setine dönüşmeye başlıyor.
Okulda, evde ve zihinde "yapay vesayet"
Eğitim kurumlarından veli toplantılarına kadar her alanda artık yapay zekânın kararları konuşuluyor. Hangi öğrencinin hangi mesleğe yatkın olduğu, hangi testleri çözmesi gerektiği, hatta hangi arkadaş grubuyla sosyalleşmesinin uygun olacağı dahi algoritmik kararlarla filtreleniyor.
Bu durum, ebeveynliği bir "şirket yönetimine" benzetiyor. Anne ve baba, yapay zekânın sunduğu raporları onaylayan birer "icra memuru"na dönüşüyor. Oysa ebeveynlik rasyonel verilerin değil, karşılıklı bocalayışların, sarılmaların ve tanımlanamayan sezgilerin bütünüdür. Fakat akledilmesi gereken şey algoritmaların şefkati olmadığı, sadece optimize edilmiş sonuçlarının olduğu gerçeğidir.
Mahremiyetin ve özgür iradenin sonu
"Veliniz yapay zekâ olursa", çocukların en mahrem anları bile veri havuzlarında birer metaya dönüşür. İlk adımlar, ilk karneler, hatta çocukların psikolojik dalgalanmaları bile bulut sunucularında analiz edilir. Çocuk, daha ergenlik çağında bile kendi kararlarının arkasında bir yapay zekâ gölgesi hisseder: "Zaten sistem benim bu alanda başarılı olamayacağımı söylemişti."
Bu, sadece teknik bir yönlendirmeyi işaret etmekle kalmaz, aksine yeni neslin iradesini yok sayan dijital bir prangaya da dönüşür.
Sözün özü…
Teknolojinin hayatımızı kolaylaştırmasına diyecek bir şey yok. Ancak çocuk yetiştirmek bir "veri işleme" faaliyeti değildir. Hayat, algoritmaların öngöremediği sürprizlerle, hatalarla ve en önemlisi ruhla güzeldir.
Eğer veliliği yapay zekâya devretmeye devam edersek, günün birinde makinelerin eğittiği ama insanlığı unutmuş bir kuşakla baş başa kalacağız. Belki de en büyük güncellemeye, önce anne-babaların zihninde ve kalbinde ihtiyacımız var. Algoritmik vesayeti reddeden ve yeniden sezgiyle bakabilme gücünü eline alan bir ebeveyn olmak!
