Fransız sosyolog Jean Baudrillard’ın "simülasyon" teorisini hatırlayalım. Teoriye göre gerçeklik ile temsil arasındaki sınır kaybolduğunda, temsil gerçeğin önüne geçer. Bugün algoritmalar bize sadece ihtiyacımız olanı sunmuyor, neye ihtiyaç duyacağımızı bize bizden önce haber de veriyor. Düşüncelerimiz, sandığımız kadar "bize özel" veya "öngörülemez" değil. Günlük rutinlerimiz, dijital alışkanlıklarımız ve etkileşimde olduğumuz çevre, bizi algoritmik bir matrisin içine yerleştiriyor. Böylece bizi dinlemelerine gerek kalmıyor, çünkü bizi oluşturan denklem zaten ellerinde. Dolayısıyla ekranımızda beliren o reklam, zihnimizin dinlendiğinin değil, dijital ikizimizin bir nevi ne kadar kusursuz bir şekilde haritalandırıldığının da kanıtı.
Peki, hiçbir yere yazmadığımız, sesli olarak dile getirmediğimiz, sadece aklımızdan geçen bir düşünce nasıl oluyor da birkaç saat sonra sponsorlu bir içerik olarak karşımıza çıkıyor?
Geçen gün bir arkadaşınızla otururken aklınızdan tek bir kelime geçti, ne arama motoruna yazdınız ne bir mesaj grubunda paylaştınız. Hatta telefonunuz masada ekranı kapalı duruyordu. Akşam sosyal medyada gezinirken tam da o ürünün reklamıyla karşılaştınız. İşte o an hepimizin içinden aynı ürperti geçiyor: “Bizim düşüncemizi nereden ve nasıl öğreniyorlar?”
Mikrofon izinleri, konum erişimleri, kamera onayları… Uygulamaları yüklerken verdiğimiz izinlerin elbette farkındayız. Ancak işin aslı çok daha çarpıcı! Algoritmaların bizi 'duymasına' ya da zihnimizi okumasına gerek yok. Çünkü onlar, sizin bir sonraki adımda ne düşüneceğinizi sizden daha iyi tahmin edebilecek kadar devasa bir veri ağını yönetiyor.
Zihninizi Değil, Kalıplaşmış Davranışlarınızı Okuyorlar
Buna teknoloji dünyasında "Zihin Okuma İllüzyonu" deniyor. Karşımıza çıkan o şaşırtıcı reklamlar gizli bir dinleme operasyonunun değil, korelasyon analizinin bir ürünü. Bu anlamda sistem arka planda üç temel mekanizmanın çalıştığını söyleyebiliriz.
Öncelikle benzer profil analizi yapıyor…
Sizinle benzer yaşta, benzer rotaları kullanan, benzer saatlerde uyuyup içeriklerde aynı hızla kaydırma yapan binlerce insan var. Dijital ayak izinizle eşleşen başka bir kullanıcı o ürünü arattığında, algoritma sizin de aynı ihtiyaca yaklaştığınızı matematiksel olarak hesaplıyor.
Ortam ve konum tespiti de tamam!
Yanınızdaki arkadaşınız o konuyu aratmış olabilir. İki akıllı telefon aynı Wi-Fi ağında veya aynı GPS koordinatında yan yana geldiğinde, algoritmalar bu etkileşimi "ilgi alanı transferi" olarak kaydeder.
Mikro değişimler ve davranışsal parmak izimizin peşindeler…
Bir ürünü düşünmeden hemen önce attığınız minik adımlar vardır. İncelediğiniz bir haber, takip ettiğiniz bir hesap, ekranı kaydırırken bir fotoğrafta durakladığınız o 1.5 saniyelik süre… Siz farkında olmasanız da algoritmalar bu eylemler arasındaki bağı kurar.
Ve…
Zihnimiz gerçekten özgür mü, yoksa sadece algoritmaların bizim için çizdiği tahmin rotasını mı yürüyoruz? Günün sonunda asıl yüzleşmemiz gereken soru belki de budur.
