Stanley Kubrick'in A Clockwork Orange filmini birkaç dakikadan fazla izleyememek bir "zayıflık" değil; aksine, filmin nasıl çalıştığını ele veren bir semptomdur. Rahatsızlık tesadüf değildir. Film, seyirciyi bilinçli olarak provoke eder, iter, sınırlarını zorlar. Ve bunu yaparken de izleyicinin ahlaki konforunu parçalar.
Bu filmin hâlâ konuşulmasının nedeni "şok edici" olması değil. Asıl mesele, rahatsız edici bir ihtimali geri dönülmez biçimde ortaya atmasıdır:
İnsan dediğimiz şey, sandığımız kadar özgür olmayabilir.
Alex'in dönüşümü bu iddianın laboratuvarıdır. Tedavi öncesinde o, saf kötülüğün vücut bulmuş halidir—ama aynı zamanda seçen, isteyen, yönelen bir özne. Tedavi sonrasında ise toplumun arzuladığı şeye dönüşür: zararsız, itaatkâr, "iyi". Fakat bu "iyilik" bir erdem değil, bir refleks. Alex artık bir insan değil; bir mekanizma. Tepkileri kendisine ait değil, programlanmış.
"Mekanik portakal" tam olarak budur: Organik görünen ama içi boşaltılmış bir varlık.
Film burada durmaz. Daha sinsi bir şey yapar. Şiddeti estetize eder. Singin' in the Rain eşliğinde uygulanan vahşet ya da neşeli klasik müzikle sunulan saldırılar, seyircinin ahlaki reflekslerini sabote eder. Bir süre sonra acıyı değil formu izlersiniz. Kurbanı değil koreografiyi görürsünüz. Şiddet, etik bir problem olmaktan çıkar, estetik bir objeye dönüşür.
Ve tam bu noktada film, yalnızca Alex'i değil, sizi de açığa çıkarır.
Çünkü aynı mekanizma sizin üzerinizde de çalışır.
Ludovico Tedavisi, filmdeki en "uç" unsur gibi görünür. Oysa bu bir yanılsamadır. Film boyunca tekrar eden ritüeller—mekanik dualar, rutinler, davranış kalıpları—şunu gösterir: İnsan zaten sürekli şartlandırılan bir varlıktır. Toplum, aile, kültür… hepsi davranış üretir. Ludovico yalnızca bu süreci görünür kılar, hızlandırır ve kabalaştırır.
Bu durumda soru kaçınılmazdır: Eğer davranışlarımızın büyük kısmı şartlanmanın ürünü ise, özgür irade dediğimiz şey gerçekte var mı?
Daha da rahatsız edici olanı şudur: Eğer "iyi" olmak, özgür bir seçimin sonucu değilse, onun hiçbir ahlaki değeri yoktur. Zorla iyi yapılan biri, iyi değildir—sadece zararsızdır. Bu ayrım ortadan kalktığında, ahlak da çöker.
Film tam olarak bu uçurumun kenarında durur. Ne güvenli bir cevap sunar ne de izleyiciyi rahatlatır. Aksine, şunu ima eder:
Belki de "iyi" ve "kötü" sandığımız şeyler, yalnızca farklı programlama biçimleridir.
İşte asıl rahatsız edici olan budur.
Otomatik Portakal bu yüzden eskimez. Çünkü sizi bir hikâyeyle değil, kendinizle karşı karşıya bırakır. İzleyememek, kaçınmak, rahatsız olmak… bunlar filmin başarısızlığı değil, doğrudan başarısıdır.
Belki de sorun filmde değil.
Belki de sorun, onun gösterdiği ihtimalde.
