Siyasetin, yaşamın, insanın, aslında her şeyin çok karışık olduğu bu dönemde sanattan söz etmeyi çok seviyorum. Dingin bir çaba gibi geliyor bana. Sanki insanın özü sanat gibi geliyor bana, belki ondandır. Bugün bir ressam analizi yapacağım ama size Türk resminin “renkteki” en önemli sanatçılarından Yasemen Latife Ayvaz’)njestürel armonisini anlatacağım. Rengin “beden” olarak kullanıldığı bir resim tarzı bu. Onun yaptığı bu.
Hep şöyle derim, bir ressam fırçayı kaldırdığında, yalnızca bir karar vermez; tüm bedeniyle hareket eder. O hareket bileğin döndüğü açı, omuzun ağırlığı, nefesin tutulup bırakıldığı an tuval üzerinde kalır. Boya kurur, ama beden o davranışı unutmaz. Ve tuval, ressam çoktan uzaklaşmış olsa bile, o anlık bedensel kararın sessiz tanığı olmaya devam eder. Yasemen Latife Ayvaz'ın eserlerini inceleyen biri, farkında olmadan bu bedensel tarihi okur. Fırça darbelerinin yönü, boyanın yüzeye yapışma biçimi, lekenin nerede durduğu ve nerede aktığı bunların hepsi sanatçının o andaki fiziksel ve duygusal halinin kaydıdır. Bu yüzden Yasemen'in tuvalleri yalnızca görsel değil, aynı zamanda bedenseldir.
Jest Nedir? Hareketin Renkle Anlam Kazanması
Jestürel resim, sanat tarihinde özellikle soyut ekspresyonizm içinde şekillenmiş bir yaklaşımdır. Pollock'un damlattığı boya, de Kooning'in geniş süpürme darbeleri, Franz Kline'ın siyah çizgileri bunların hepsinde ortak olan şey, sanatçının bedensel hareketinin tuval üzerinde doğrudan iz bırakmasıdır. Burada fırça bir araç olmaktan çıkar; sanatçının uzantısına dönüşür.
Jest, özünde bir karar anıdır. O an geri alınamaz; boya yüzeye değdiğinde müzakere sona erer. Bu geri dönüşsüzlük, jestürel resme özgün bir gerilim ve dürüstlük kazandırır. Sanatçı o anda ne hissediyorsa ne düşünüyorsa ne kadar enerjisi varsa hepsi o fırça darbesinde saklıdır. Sahtelik mümkün değildir; beden her zaman gerçeği söyler.
Yasemen Latife Ayvaz bu anlayışı on üç yıllık atölye pratiğiyle içselleştirmiş bir ressam olarak karşımıza çıkıyor. Onu diğer lekesel ressamlardan ayıran şeylerden biri, jest ile kontrolü aynı anda taşıyabilmesidir. Fırça özgürce hareket eder; ama o özgürlük, uzun yılların kazandırdığı bedensel bir bilgiye dayanır.
Beden Hafızası: Kasların Bildiği
Psikoloji ve nörobilim, beden hafızasını uzun süredir araştırıyor. Bir müzisyen çaldığı eseri yıllar sonra bile parmaklarıyla 'hatırlar'; bir sporcu o hamleyi kaslarıyla bilir. Bu hafıza, beynin bilinçli alanında değil; sinir sisteminin derinliklerinde, refleks ve alışkanlığın katmanlarında yaşar.
Ressam için de durum farklı değildir. Yıllarca çalışan bir sanatçı, fırçayı nasıl tutacağını artık düşünmez; eli bilir. Ama daha önemlisi, hangi hareketten hangi sonucun doğacağını da bedenen bilir. Bu bilgi, yaratma sürecinde zihnin önüne geçer; sanatçı bazen düşünmeden yapar ve en güçlü eserler çoğunlukla tam da bu anlarda doğar.
Yasemen Latife Ayvaz'ın tuvalleri bu beden hafızasının görsel belgesidir. Eserleri yakından incelediğinizde, bazı darbelerin kararlı ve hızlı, bazılarının yavaş ve düşünceli olduğunu hissedersiniz. Bu fark, sanatçının o andaki iç ritmidir. Bir eser sakin bir günün ürünüyse farklı çınlar; yorgun, coşkulu ya da kırılgan bir anın ürünüyse başka türlü. Tuval bir tarih defteri gibi bu ritimleri saklar.
Beden her zaman gerçeği söyler. Yasemen'in fırça darbeleri, o andaki iç ritmin tuvale dönüşmüş halidir.
İstanbul Bedene İşliyor
İstanbul, yaşayan her insanın bedenine işleyen bir şehirdir. O gürültü, o kalabalık, o sürekli hareket bunlar yalnızca dışsal değildir; sinir sistemine siner, nefes alma biçimini değiştirir, adım atmayı, bakmayı, duymayı dönüştürür. İstanbul'da uzun yıllar yaşayan biri, bu şehri yalnızca zihninde değil; omuzlarında, nefesinde, gözlerinin tarama hızında taşır.
Yasemen Latife Ayvaz da bu bedene işlemenin farkındadır. Şehrin ritmi onun jestlerine karışmıştır; İstanbul'un kaosu, tuvaldeki hareket enerjisine dönüşmüştür. Eserlerindeki o beklenmedik yön değişimleri, ani renk kararları, lekenin bir anda durduğu noktalar bunlar şehrin beden üzerindeki izlerinin sanata yansımasıdır.
Bu yüzden Yasemen'in işleri, başka bir şehirde yapılmış olamazdı. Onlar İstanbul'un bedensel bir kaydıdır; o şehrin hızını, ağırlığını ve zaman zaman sessizliğini taşır.
Duygu, Beden ve Tuval: Üç Katmanın Buluşması
Jestürel resmin en derin boyutu şudur: duygu bedenden geçer ve tuvale ulaşır. Bu yolculukta hiçbir şey tam olarak çevrilmez; her aşamada bir şeyler dönüşür. Zihinsel bir his bedensel bir harekete dönüşür; bedensel hareket görsel bir ize dönüşür. Ve o iz, tersine okunabilir: seyirci esere bakıp o duyguya geri dönebilir — kendi bedeninde.
Yasemen Latife Ayvaz'ın eserlerinin seyirci üzerinde yarattığı fiziksel etki bu yüzden şaşırtıcı değildir. Kimi izleyici bir eserin önünde durduğunda nefesinin yavaşladığını hisseder; kimi gerginleşir, kimi beklenmedik bir huzura kavuşur. Bu tepkiler, sanatçının bedensel enerjisinin tuval üzerinden seyircinin bedenine aktarılmasıdır. İki beden, zaman ve mekân farkına rağmen, o eser aracılığıyla buluşur.
Ve belki de büyük sanatın en saf tanımı budur: bir bedenin diğerine, zaman aşarak, sözsüz söylediği şey.
