Ahlak denildiğinde çoğumuzun aklına, bireyin çevresindeki insanlarla ilişkilerinde uyması gereken kurallar gelir. Nitekim güzel ahlak, ilk insandan günümüze kadar tüm dinlerde övülmüş; iyi huylar ve doğru davranışlar her zaman toplumlar tarafından değerli kabul edilmiştir. Hepimizin benimsediği ve birbirimize tavsiye ettiği bu değerler, ne yazık ki uygulama aşamasında zaman zaman zayıflayabilmektedir.
İslam inancına göre çalışmak ve helalinden kazanç elde etmek bir farzdır. Çalışan da işveren de bu bilince sahip olmasına rağmen, iş hayatında bu ilkelere uygun olmayan davranışlarla karşılaşılabilmektedir. Oysa hem dünya, hem de ahiret mutluluğunun çalışmakla mümkün olduğu kabul edildiğinde, bu sürecin belirli kurallar çerçevesinde yürütülmesi kaçınılmazdır.
Hayatımız; din kuralları, hukuk kuralları, ahlak kuralları, iş ahlakı ve görgü kuralları gibi birçok düzenleyici unsur tarafından şekillendirilir. Bu kurallar, insanların ve kurumların davranışlarına yön vererek doğru ile yanlışı ayırt edebilmemizi sağlar. İş hayatında da bu çerçevenin varlığı, sağlıklı ve sürdürülebilir ilişkilerin kurulması açısından kritik öneme sahiptir.
İnsanların birbirine, çalıştıkları kuruma ve topluma karşı sorumluluklarını belirli ilkeler doğrultusunda yerine getirmesi, çalışma ahlakının temelini oluşturur. Bu anlayış benimsendiğinde, iş hayatındaki ilişkiler daha sağlam, daha şeffaf ve daha güvenilir bir zemine oturur.
Toplumumuzda sıkça kullanılan "her yiğidin bir yoğurt yiyiş şekli vardır" sözü, bireysel olarak farklı bakış açılarına işaret eder. Bu farklılıklar iş hayatında da kendini gösterir. Kamu, özel sektör ve sivil toplum kuruluşlarında uygulamalar değişiklik gösterebilir; ancak çalışma ahlakı söz konusu olduğunda, herkes tarafından kabul edilen ortak değerler bulunmaktadır.
İş hayatında çalışanların ve işverenlerin; birbirlerine, müşterilere, tedarikçilere ve tüm paydaşlara karşı güven veren bir tutum sergilemesi bir tercih değil, zorunluluktur. Bu güven ortamını oluşturabilmek için ortak değerler belirlenmeli, bu değerler yazılı kurallarla desteklenmeli ve herkes için bağlayıcı hale getirilmelidir. Ayrıca kurallara uyulmaması durumunda uygulanacak yaptırımlar önceden tanımlanmalı ve şeffaf bir şekilde paylaşılmalıdır.
Her çalışan, görev, yetki ve sorumluluklarını sistemli bir yapı içinde yerine getirmelidir. "Bugün böyle, yarın farklı" anlayışı yerine; tutarlı, disiplinli ve istikrarlı bir çalışma yaklaşımı benimsenmelidir. Aksi takdirde, bireysel hatalar zamanla kurumsal sorunlara dönüşebilir.
Günümüzde iş ahlakı konusunda yaşanan en önemli problemlerden biri; kuralların ya hiç oluşturulmaması ya da oluşturulan kurallara yeterince bağlı kalınmamasıdır. Özellikle "bir defadan bir şey olmaz" yaklaşımı, hem bireysel hem de kurumsal düzeyde ahlaki yapıyı zedeleyen en önemli risklerden biridir.
Meslek hayatım boyunca; çalışanına fiziksel veya sözlü şiddet uygulayan, kaba davranan, hakaret eden ve bu nedenle disiplin cezasına çarptırılan birçok kişinin, yaptıklarını haklı göstermeye çalıştıklarına defalarca şahit oldum. Oysa bu tür davranışların, hangi gerekçeyle olursa olsun savunulabilir bir tarafı yoktur. Şiddeti meşrulaştırmaya çalışmak ne insani değerlerle ne de İslami ahlakla bağdaşır.
İnsan onurunu zedeleyen, çalışma barışını bozan ve güven ortamını yok eden bu tür tutumlar; sadece bireylere değil, kurumların sürdürülebilirliğine de ciddi zarar verir.
Çalışma ahlakına aykırı onlarca davranıştan bazılarını sıralayabiliriz;
• işyeri sırlarının paylaşılması,
• şeffaflıktan uzak hareket edilmesi,
• adaletsiz uygulamalar,
• her türlü yalan söylemek,
• egolu davranışlar,
• emanete ihanet,
• ayrımcılık,
• işi savsaklama,
• saygısız dil kullanımı,
• iş güvenliğini riske atma,
• yetkiyi kötüye kullanma,
• ekip ruhuna zarar veren tutumlar vb. gibi.
Bu tür davranışlar yalnızca bireyleri değil, kurumun itibarını ve sürdürülebilirliğini de doğrudan etkiler.
Çalışma ahlakı, yapılan işin niteliğine ve sektörün dinamiklerine göre farklılık gösterebilir. Bu nedenle her işletme, kendi faaliyet alanına uygun çalışma ahlakı prensiplerini belirlemeli ve bunları yazılı hale getirmelidir. Belirlenen kurallar tüm çalışanlara açıkça aktarılmalı; kurallara uyanlar teşvik edilmeli, uymayanlar için ise gerekli yaptırımlar kararlılıkla uygulanmalıdır.
Son olarak, yeni işe başlayan çalışanlara kurumun çalışma ahlakı, değerleri ve beklentileri açık ve sistemli bir şekilde anlatılmalı; bu konuda kurumsal bir bilinç oluşturulmalıdır. Çünkü güçlü bir çalışma ahlakı, sadece bireylerin değil, kurumların da uzun vadeli başarısının en önemli teminatlarından biridir.
