Bir balık pişirirken aslında ne kadar eski bir hikâyeyi devam ettirdiğimizi hiç düşündünüz mü?
Mutfakta ateşin karşısına geçtiğimde benim için mesele yalnızca bir ürünü pişirmek değildir. O ürünün geldiği coğrafyayı, geçmişini ve insanların onu nasıl sofraya taşıdığını da merak ederim. Bazen bir araştırma, her gün yaptığımız bir işe yeniden bakmamızı sağlar. Yaklaşık 780 bin yıl önce pişirilen balıklara ilişkin bulgular da bende tam olarak bu duyguyu uyandırdı.
Bugünkü İsrail sınırları içinde, eski Hula Gölü kıyısındaki Gesher Benot Ya’aqov yerleşiminde bulunan tatlı su balıklarının kalıntıları, pişirme tarihine çok eski bir kapı açıyor. Araştırmacılar, balık dişlerindeki ısıya bağlı değişimleri ve kalıntıların bulunduğu arkeolojik ortamı birlikte değerlendirerek, burada balıkların yaklaşık 780 bin yıl önce pişirilerek tüketildiği sonucuna ulaştı. 2022’de yayımlanan çalışma, bunu insan atalarının yemek pişirmesine ilişkin bilinen en eski kanıt olarak sundu. ( nature.com?)
Burada benim önemsediğim bir ayrım var: Bu bulgu bize dünyadaki ilk balığın kesin olarak nerede pişirildiğini söylemiyor. Bugüne ulaşan kanıtların bizi ne kadar geriye götürebildiğini gösteriyor. O ilk ateşin başında ne konuşulduğunu, balığın nasıl paylaşıldığını bilmiyoruz. Ama bir şef olarak düşünmeden edemiyorum: İnsan, ateşin yiyeceği değiştirdiğini fark ettiğinde, kendi hayatını da değiştirecek bir yolculuğa çıkmış olmalı.
Bugün gastronomiyi çoğu zaman restoranlarla, sunumlarla ve yeni tekniklerle konuşuyoruz. Oysa mutfağın geçmişi, yazılı reçetelerden ve kurulan şehirlerden çok daha eskiye uzanıyor. Elimizdeki her yeni bulgu, mesleğimizin derinliğini biraz daha görünür kılıyor.
Haliç Üniversitesi’nde eğitim verdiğim dönemlerde de üzerinde durduğum konulardan biri buydu: Yemeği anlamak istiyorsak gözümüzü Doğu’ya, özellikle Mezopotamya’nın mutfak birikimine çevirmeliyiz. Bugün dünyanın farklı sofralarında karşımıza çıkan pek çok temel ürünün ve mutfak geleneğinin geçmişini araştırırken bu coğrafyayla karşılaşıyoruz. Yukarı Mezopotamya, temel tahılların ve birçok çiftlik hayvanının evcilleştirilme süreçlerinde önemli bir yere sahip. Bilinen en eski yazılı yemek reçeteleri de Mezopotamya’dan geliyor. ( sorensen.seas.harvard.edu?)
Benim Doğu’nun mutfaktaki yerini vurgulamamın nedeni bu derinlik. Yemeğin bütün dünyada tek bir noktada doğduğunu söylemek yerine, Mezopotamya’nın insanlığın ortak sofrasına yaptığı büyük katkıyı daha fazla konuşmamız gerektiğine inanıyorum.
Elbette bugünkü İsrail’de bulunan bu tarih öncesi yerleşim ile Mezopotamya aynı coğrafya değil. Aralarında çok uzun zaman aralıkları da var. Fakat bir şefin gözünden baktığımda, bu farklı dönemler beni ortak bir meraka götürüyor: İnsan, elindeki ürünü nasıl tanıdı, nasıl işledi ve bilgisini kendisinden sonrakilere nasıl aktardı?
Yaklaşık dört bin yıllık Babil tabletlerinde kayıtlı yemekler, bu sorunun daha sonraki bir dönemine ışık tutuyor. Etlerin, sebzelerin ve aromatik malzemelerin bir araya geldiği reçeteler, dönemin mutfağındaki bilgi ve emeği gösteriyor. Bugün Yale Babil Koleksiyonu’nda korunan bu tabletler üzerine çalışan araştırmacılar, eski metinleri mutfakta deneyerek anlamaya çalışıyor. Bu yaklaşımı kendime yakın buluyorum; çünkü bazı soruların cevabına ancak ocağın başına geçince yaklaşabiliyoruz. ( macmillan.yale.edu?)
Şimdi bu merakı Kartal’da, Mavi Sandal Balıkçısı’nda bir Chef’s Table sofrasına taşımayı hedefliyorum.
Mavi Sandal’da ilgimi çeken şey, balığı ele alış biçimleri. Alıştığımız sade balık sunumlarının yanında baharatlara, soslara ve farklı lezzet birlikteliklerine yer açarak kendilerine ait bir tarz oluşturmuşlar. Ben bir şef olarak böyle bir arayışı önemsiyorum. Balığın kendine özgü tadını koruyarak ona eşlik edecek lezzetleri seçmek, ürünü tanımayı ve denemekten vazgeçmemeyi gerektirir.
İşletmenin sahibi olan kardeşler Özer ve Yücel Şef’in öğrenmeye verdikleri değer de bu yaklaşımda kendini gösteriyor. Dünyanın farklı yerlerini gezerek mutfakları tanımaları, kendilerini geliştirmeye devam etmeleri ve tarihe duydukları ilgi, birlikte kurmayı düşündüğümüz sofrayı benim için daha anlamlı kılıyor. Bir işletmenin kendi tarzını oluşturmasında, mutfağındaki ekipman kadar o mutfağı yöneten insanların merakının da payı olduğuna inanıyorum.
Hayal ettiğim Chef’s Table’da balığın ateşle ilişkisini konuşmak istiyorum. Pişirme yöntemlerini, baharatın ve sosun tabaktaki görevini, geçmişten gelen bilgiyi bugün nasıl yorumlayabileceğimizi misafirlerimizle paylaşmak istiyorum.
Bu sofrada 780 bin yıl önceki bir yemeği aynen yaptığımızı iddia edemeyiz. O balığın reçetesi elimizde yok. Yapabileceğimiz şey, arkeolojik bulguların açtığı yoldan ilerlemek ve bugünün mutfak bilgisiyle kendi yorumumuzu ortaya koymak. Nerede tarihsel bilgiye dayandığımızı, nerede şef olarak yorum kattığımızı açıkça anlatarak.
Benim için böyle bir gecenin değeri, misafirin tabağındaki balığa biraz daha dikkatle bakmasında olacak. Hangi suda yaşadığını, neden o yöntemle pişirildiğini, yanındaki baharatın neden seçildiğini merak etmesinde.
Mavi Sandal’da kurmayı hedeflediğim sofranın çıkış noktası bu. Özer ve Yücel Şef’in öğrenme isteğiyle benim mutfak tarihine duyduğum merakı aynı masada buluşturmak istiyorum.
Çünkü ben her yeni tabağı hazırlarken geçmişe de bir soru sorduğuma inanıyorum. Bazen o sorunun cevabı bir kil tablette, bazen eski bir göl kıyısında bulunuyor. Bazen de ocağın başında, balığın pişmesini beklerken yeni bir soruya dönüşüyor.










