Geçen gün yine izledim. Kötü adam bir şehri havaya uçuracak. Kahramanın önünde iki seçenek var: Ya bir masum çocuğu feda edecek ya da milyonlar ölecek. Müzik gerilir, kahraman terler, gözleri dolar... Ve son anda üçüncü bir yol bulur. Herkes kurtulur. Alkışlar.
Gerçek hayat öyle işlemiyor.
Gerçek hayatta "ağlayan bebek" ikilemi var: Saklanıyorsunuz, bebeğiniz ağlıyor. Onu boğmazsanız düşman askerleri gelip herkesi öldürecek. Boğarsanız bir can gidecek ama onlarcası kurtulacak.
Hollywood'un klasik kahramanı bu noktada terler, kıvranır ve son anda bir melek kanadıyla herkesi kurtarır.
Peki gerçek hayatta bu kararı en rahat kim verir?
Psikopatlar.
Batman vs. Anton Chigurh
İki ünlü karakteri birlikte düşünelim.
İlki Batman. Joker iki gemiyi birbirine kilitlemiş. Batman ne yapar? Kıvranır, terler, ama asla "birini feda edeyim" demez. Onun beyninde amigdala ve ventromedial prefrontal korteks tam gaz çalışır.
Bir bebeği boğmayı hayal etse bile içgüdüsel bir tiksintiyle donar kalır. Mantık "bir can azınlıkta kaldı" dese de duygusal bariyer "yapamam" der. İşte bu yüzden Batman üçüncü yolu bulana kadar bekler. Çünkü o bir kahraman.
İkinci karakter: Anton Chigurh "İhtiyarlara Yer Yok" (No Country for Old Men). Bir bozuk para atar, insanları rastgele öldürür. Duygu? Sıfır. Empati? Yok. "Ağlayan bebek" sorusunu sorsanız kaşını bile kaldırmaz. Sizi felç eden o duygusal çatışma onun için yok. Sadece soğuk bir hesap: 10 > 1. Karar verildi. Chigurh bir psikopat. Ve işin korkunç yanı, bu ikilemde onun kararı matematiksel olarak "doğru".
James Bond: Toplumun meşrulaştırdığı psikopat
James Bond'u düşünün. Kaç kere birini feda etti? Kaç kere "maalesef, görev gereği" dedi? Bond terlemez, kıvranmaz, gözleri dolmaz. Onun için ikilemler basit birer optimizasyon problemidir. Seyrederken "ne kadar profesyonel" deriz. Ama psikologlar "psikopati ölçeğinde yüksek puan" der.
Çünkü Bond'da sizi durduran o duygusal fren yok. Bastırması gereken empati, aşması gereken tiksinti yok. Onun beyninde ağlayan bebek, düşmanın şifreli kasasından farksız. Sadece araçsal mantık.
Ama Bond'u seviyoruz. Çünkü onun psikopatik eğilimleri, bir devletin şiddet tekeli içinde paketlenmiş.
John Wick: En karmaşık örnek
John Wick köpeği öldürülünce 70 kişiyi tek başına temizliyor. Yani empati konusunda sıkıntısı yok – sevdiklerine karşı fazlasıyla var. Ama yabancılara? Onlar "hedef"ten ibaret.
John Wick "ağlayan bebek" ikileminde ne yapar? Muhtemelen bebeği boğar, sonra da o bebeğin ailesinin intikamını almak için iki film daha çeker. Seçici bir duygusal körlük. Bu onu psikopat yapmaz. Ama tipik bir kahraman da değil.
Hollywood bize yalan söylüyor mu?
Evet.
Hollywood şunu öğretiyor: Gerçek kahraman terler, kıvranır ve son anda herkesi kurtarır. Ama gerçek hayatta öyle bir "üçüncü yol" yoktur. Gerçek hayatta ağlayan bir bebek vardır ve birilerinin onu boğması gerekir.
İşte bu yüzden gerçek hayatta "en doğru" matematiksel kararı verenler, filmlerdeki kötü adamlara benzeyen kişiler oluyor: Psikopatlar.
Tipik bir insan için bu kararı vermek, doğuştan gelen empatiyi bastırmak için devasa bir çaba gerektirir. Psikopat içinse bastırılacak bir empati yoktur.
Ve belki de asıl soru şu:
Siz hangi film karakterisiniz? Batman gibi terleyip üçüncü yolu mu ararsınız? Bond gibi "görev bu" deyip düğmeye basar mısınız? Yoksa John Wick gibi "ben sadece sevdiklerim için savaşırım, gerisi vız gelir" mi dersiniz?
Cevabınızı duymasam da şunu bilin: Eğer hiç terlemeden "boğarım" diyorsanız, psikoloji testlerinde puanınız yüksek çıkabilir.
Ama belki de asıl soru şu: O testin "yüksek puan"ı sizi bir kahraman mı yapar, yoksa bir canavar mı?
Hollywood bu soruyu cevaplamıyor. Çünkü cevap, izleyiciyi rahatsız eder.
