"Osmanlı Belgelerinde 1909 Adana Olayları"

Osmanlı İmparatorluğunun son döneminde bağımsız devlet kurmayı amaçlayan Ermenilerin stratejik konumundan dolayı tercih ettikleri Adana'daki isyan girişimleri "Osmanlı Belgelerinde 1909 Adana Olayları" adlı kitapta ayrıntılarıyla ortaya konuyor.

Devlet Arşivleri Genel Müdürü Doç. Dr. Yusuf Sarınay başkanlığında yürütülen bir projeyle hazırlanan "Osmanlı Belgelerinde 1909 Adana Olayları" adlı eser, Berlin Antlaşmasının 1877-1878 Osmanlı Rus savaşı sonucunda imzalanmasından itibaren Avrupa Devletlerinin Osmanlı Devletine baskı aracı olarak kullandıkları

"Ermeni" meselesini kaleme alıyor. Antlaşmanın ardından Ermenilerin Doğu Anadolu'da bağımsız bir devlet kurmak amacıyla harekete geçmesinden yola çıkan eser 2 ciltten oluşuyor. Kitapta, Ermenilerin bir kısmının, Osmanlı sınırları içinde ve dışında silahlı terörizmi seçen parti ve dernekler kurarak 1890 yılından itibaren birçok isyan çıkardığı belirtilirken, bu girişimlerin 1909 yılında stratejik konumundan dolayı tercih edilen Adana'da devam edildiği ifade ediliyor. Eserde, sürece ilişkin şu bilgilere yer veriliyor:

"Bu amaçla buradaki Ermeni nüfusunu çoğaltmaya ve bunları silahlandırmaya çalıştı ve 2. Meşrutiyet'in ilanından sonra bu faaliyetlerini daha da artırdı. Ermeni Murahhası Muşeh Efendi'nin verdiği vaazlar Ermeni milliyetçiliğini tetiklerken, silah tüccarları da hem Ermenileri hem de Müslümanları kışkırttı. Bir Ermeninin bir Müslümanı öldürmesiyle olaylar başladı ve bütün bölgelere yayıldı. Adana'da büyük olaylar çıktı ve birkaç gün sürdükten sonra kontrol altına alınabildi. Olaylarda bir çok Müslüman ve Ermeni öldü. "

-ARAŞTIRMACILAR İÇİN KAYNAK NİTELİĞİNDE-

Eser, Başbakanlık Osmanlı Arşivi'nde bulunan 1909-1912 yılları arasına ait 192 belgeye yer veriyor. Kitapta, Adana olaylarına karşı Harbiye Nezaretince alınan tedbirlerden, Adana'ya asker sevki için vapur hazırlanmasına; İngiltere Konsolosu'nun Ermeniler tarafından yaralanmasından, Mersin sahillerine kruvazör gönderilmesine ve Adana'ya gönderilecek taburların nakline kadar birçok resmi yazışma bulunuyor.

Adana'ya Divan'ı Harb heyeti gönderilmesi, Ermeni Patrikhanesi'nin olaylardan zarar görenler için yardım talebi, Adana'da örfi idare alanı, Adana olaylarından etkilenen muhtaçlar için para tedariki, olaylar sebebiyle göç eden Ermenilerin ve can kaybı miktarının tespiti ile muhtaç durumda olanlara yardım edilmesi, Adana olaylarında ölen ve yaralanan müslim ve gayrımüslim ahalinin miktarı gibi birçok önemli ayrıntının ortaya konulduğu kitapta Divan-ı Harbin olaylarla ilgili raporları da yer alıyor.

O dönemde yaşanan olaylara karışanların Divan-ı Harb'e sevki ve yargılanmaları, olaylar sonrası İngiltere Konsolosluğu'na sığınan Ermenilerin teslimleri meselesi, Divan-ı Harb tarafından verilen idam ve kürek cezalarının infazı ve Adana'da görev yapan yerel idarecilerin olaylardaki sorumluluklarının da ele alındığı kitap, araştırmacılar ve tarih meraklıları için kaynak niteliğinde bulunuyor.

- ADANA