Bir zamanlar teknoloji, insan hayatını kolaylaştırmanın bir yolu olarak anlatılırdı.
Bugün ise teknoloji, hayatı kolaylaştırırken insanı zorlaştıran bir sisteme dönüşmüş gibi görünüyor. Çünkü artık soru şu: Teknoloji toplum için mi var, yoksa toplum teknoloji için yeniden mi şekillendiriliyor?
Her yeni uygulama, her yeni platform ve her yeni cihaz bize aynı vaatle sunuluyor: Daha hızlı, daha kolay, daha verimli bir hayat. Ancak bu hızın kime hizmet ettiği çoğu zaman sorgulanmıyor. Biz zamandan kazanırken, birileri bizim zamanımızı satın alıyor. Biz iletişim kurduğumuzu düşünürken, aslında veri üretiyoruz. Biz içerik tükettiğimizi sanırken, aslında tüketilecek bir ürüne dönüşüyoruz.
Dijital ekonomi
Bugün teknoloji şirketleri yalnızca yazılım üretmiyor; davranış tasarlıyor, dikkat yönetiyor ve alışkanlık inşa ediyor. Bildirim sesleri, kaydırma hareketleri, öneri algoritmaları… Bunların hiçbiri tesadüf değil. Her biri, ekran başında birkaç saniye daha kalmamız için tasarlanmış birer mühendislik ürünü. Çünkü dijital ekonomide en değerli şey para değil, dikkat.
Bu noktada teknoloji, bir araç olmaktan çıkıp bir yön vericiye dönüşüyor. Sabah uyanır uyanmaz telefona bakmamız, gün içinde defalarca aynı uygulamaları kontrol etmemiz, akşam uyumadan önce son kez ekranı yoklamamız… Bunlar bireysel tercihler gibi görünse de aslında kolektif olarak tasarlanmış davranış kalıplarıdır.
Teknoloji toplumu
Daha da çarpıcı olanı ise şu: Teknoloji artık yalnızca bireysel alışkanlıklarımızı değil, toplumsal ilişkilerimizi ve kamusal tartışmalarımızı da şekillendiriyor. Hangi konuların konuşulacağı, hangi haberlerin görünür olacağı, hangi fikirlerin yayılacağı çoğu zaman algoritmaların filtresinden geçiyor. Gündem sandığımız şey, çoğu zaman seçilmiş bir akıştan ibaret.
Bu durum, teknolojinin tarafsız olduğu yönündeki eski inancı ciddi biçimde sarsıyor. Çünkü teknoloji nötr değildir; onu tasarlayanların ekonomik ve ideolojik tercihlerini taşır. Bir platformun "öneri" dediği şey, çoğu zaman kârı maksimize eden bir yönlendirme modelidir.
Ekranda büyüyen nesil
Bugün çocuklar ekranlarla büyüyor, yetişkinler ekranlarla çalışıyor, toplum ekranlar üzerinden tartışıyor. Ancak bu ekranların arkasında kimin olduğu, hangi verilerin toplandığı ve bu verilerin nasıl kullanıldığı çoğu zaman görünmez kalıyor. Şeffaflık yerine konfor sunuluyor; sorgulama yerine kolaylık öneriliyor.
İşte tam da bu yüzden asıl mesele teknolojiye karşı olmak değil; teknolojiyi kimin, ne için ve kimin pahasına geliştirdiğini sorgulamaktır. Çünkü teknoloji toplum için tasarlanmadığında, toplum teknolojiye uyum sağlamak zorunda bırakılır.
Bugün bize sunulan her yenilik, ilerleme olarak pazarlanıyor. Ama her ilerleme toplumsal fayda anlamına gelmez. Bazen ilerleme, sadece daha hızlı tüketmek ve daha çok veri üretmek anlamına gelir.
Bu yüzden belki de yeniden sormamız gereken soru şu:
Teknoloji gerçekten hayatımızı kolaylaştırıyor mu, yoksa bizi daha yönetilebilir bir topluma mı dönüştürüyor?
