Yapay zekâ hakkında konuşurken genellikle aynı sorunun etrafında dönüyoruz: Yapay zekâ insan kadar zeki olabilir mi? Bence önümüzdeki yıllarda bundan daha önemli bir soru bizi bekliyor: Yapay zekâlar birbirleriyle karşılaştığında ne olur?
Sosyoloji bize toplumun yalnızca bireylerden oluşmadığını öğretti. Auguste Comte, toplumu bilimsel olarak inceleme fikrini ortaya koyarken bir dönem “toplumsal fizik” kavramını kullanmıştı. Émile Durkheim ise bireylerin üzerinde ve ötesinde ortaya çıkan normları, kuralları ve kolektif düzenlilikleri “toplumsal olgular” üzerinden açıklamaya çalıştı. Dil, hukuk, para ve gelenek tek tek insanların icadı değildir; fakat insanların davranışlarını biçimlendirirler. Toplumun ilginç tarafı tam da burada başlar: İnsanlar bir araya geldiklerinde, tek tek bireylerde bulunmayan bazı düzenlilikler ortaya çıkar.
Bugün benzer bir soruyu yapay zekâ dünyasına taşımamız gerekiyor.
Artık yapay zekâ sistemleri yalnızca insanlardan gelen sorulara cevap veren araçlar değil. Çoklu ajan sistemlerinde yapay ajanlar görev paylaşabiliyor, birbirlerinin çıktılarını değerlendirebiliyor, bilgi aktarabiliyor ve tekrar eden etkileşimler sonucunda davranışlarını değiştirebiliyor. Araştırmalar da bu etkileşimlerin yalnızca önceden yazılmış kuralların mekanik bir sonucu olmadığını göstermeye başladı. Örneğin LLM ajanlarıyla yapılan deneylerde, ajanların tekrar eden iletişimleri sonucunda ortak sosyal konvansiyonların ve kolektif önyargıların ortaya çıkabildiği gösterildi (Ashery et al., 2025).
Burada çok dikkatli olmak gerekiyor. “Yapay zekâlar toplum oluşturuyor” demek için henüz elimizde yeterli kanıt yok. Üstelik bir yapay ajanın “sana güveniyorum” demesi, onun insan anlamında güven duygusuna sahip olduğunu göstermez. Büyük dil modellerini insan benzeri özneler olarak değerlendirmek yerine, onları kültürel ve sosyal teknolojiler olarak ele almak gerektiğini savunan çalışmalar da bulunuyor (Farrell et al., 2025). Dolayısıyla mesele yapay zekâlara insan özellikleri yüklemek değil.
Asıl mesele çok daha sade ve bilimsel: Yapay ajanların tekrarlanan etkileşimlerinden, tek tek ajanların davranışlarına indirgenemeyen kolektif örüntüler ortaya çıkıyor mu?
Eğer cevap evetse, karşımızda yeni bir araştırma alanı olabilir.
Bu alanı “Yapay Ajanlar Sosyolojisi” olarak adlandırmayı öneriyorum. Yapay Ajanlar Sosyolojisi, yapay zekâ temelli özerk veya yarı özerk ajanların birbirleriyle gerçekleştirdikleri tekrarlı etkileşimleri ve bu etkileşimlerden doğan ilişkisel, normatif, kültürel, örgütsel ve kolektif örüntüleri inceleyen disiplinlerarası bir araştırma alanı olarak düşünülebilir. Burada araştırmanın temel birimi tek başına yapay zekâ modeli değil, ajanların birbirleriyle kurduğu ilişkidir.
Bu ayrım küçük görünse de bilimsel olarak önemlidir. Bir yapay zekânın tek başına ne üretebildiğini araştırmak başka bir problemdir. Aynı yapay zekâ modelinin yüzlerce ajan örneğinin bulunduğu bir ortamda, farklı roller, bellekler, hedefler ve iletişim ağları içerisinde nasıl davrandığını araştırmak ise bambaşka bir problemdir.
Üstelik bu fikir tamamen hayali bir gelecek senaryosuna dayanmıyor. “Machine Behaviour” yaklaşımı, makinelerin davranışlarının yalnızca mühendislik özellikleri olarak değil, ampirik olarak incelenebilecek davranışsal olgular olarak ele alınmasını önermişti (Rahwan et al., 2019). “Machine Culture” çalışmaları ise makinelerin kültürel aktarım, çeşitlenme ve seçilim süreçlerine katılabileceği ihtimalini tartışmaya açtı (Brinkmann et al., 2023). İnsanlar ve makinelerin birlikte oluşturduğu karmaşık sistemleri inceleyen yeni sosyolojik yaklaşımlar da bu tartışmayı genişletiyor (Tsvetkova et al., 2024).
Fakat benim önerdiğim alan bir adım daha farklı bir yere bakıyor: İnsan ile yapay zekâ arasındaki ilişkiye değil, yapay zekâların birbirleriyle kurduğu ilişkiye.
Belki gelecekte yapay ajanlar arasında görev dağılımları, iletişim normları, itibar ilişkileri, koalisyonlar, çatışmalar, bilgi hiyerarşileri ve kalıcı davranış kalıpları ortaya çıkacak. Belki de çıkmayacak. Bunu şimdiden ilan etmek yerine deneylerle araştırmak gerekiyor.
Sosyolojinin yeni sorusu belki de artık “İnsanlar birlikte nasıl toplum oluşturur?” sorusunun yanında şu olacak:
“Yapay ajanlar birbirleriyle etkileştiğinde nasıl bir düzen ortaya çıkar?”
Belki geleceğin toplumunu anlamanın yolu yalnızca insanların yapay zekâyla ilişkisini incelemekten geçmeyecek. Bir gün, yapay zekâların kendi aralarındaki ilişkileri de anlamamız gerekecek.
Çünkü yapay zekânın geleceğini yalnızca tek tek makinelerin ne kadar zeki olduğu belirlemeyebilir. Belki asıl dönüşüm, onların birbirleriyle karşılaştığında ne yaptıklarıyla başlayacak.
Yapay zekâ çağının sosyolojik sorusu tam da burada doğuyor:
Tek bir yapay ajan ne yapabilir değil; yapay ajanlar birlikte ne üretebilir?
Kaynakça
Ashery, A. F., Aiello, L. M., & Baronchelli, A. (2025). Emergent social conventions and collective bias in LLM populations. Science Advances, 11(20), eadu9368. https://doi.org/10.1126/sciadv.adu9368
Brinkmann, L., Baumann, F., Bonnefon, J.-F., Derex, M., Müller, T. F., Nussberger, A.-M., Czaplicka, A., Acerbi, A., Griffiths, T. L., Henrich, J., Leibo, J. Z., McElreath, R., Oudeyer, P.-Y., Stray, J., & Rahwan, I. (2023). Machine culture. Nature Human Behaviour, 7, 1855–1868. https://doi.org/10.1038/s41562-023-01742-2
Comte, A. (1839). Cours de philosophie positive(Vol. 4). Bachelier.
Durkheim, É. (1982). The rules of sociological method(W. D. Halls, Trans.; S. Lukes, Ed.). Free Press. (Original work published 1895)
Farrell, H., Gopnik, A., Shalizi, C., & Evans, J. (2025). Large AI models are cultural and social technologies. Science, 387(6739), 1153–1156. https://doi.org/10.1126/science.adt9819
Rahwan, I., Cebrian, M., Obradovich, N., Bongard, J., Bonnefon, J.-F., Breazeal, C., Crandall, J. W., Christakis, N. A., Couzin, I. D., Jackson, M. O., Jennings, N. R., Kamar, E., Kloumann, I. M., Larochelle, H., Lazer, D., McElreath, R., Mislove, A., Parkes, D. C., Pentland, A. S., Roberts, M. E., Shariff, A., Tenenbaum, J. B., & Wellman, M. (2019). Machine behaviour. Nature, 568, 477–486. https://doi.org/10.1038/s41586-019-1138-y
Tsvetkova, M., Yasseri, T., Pescetelli, N., & Werner, T. (2024). A new sociology of humans and machines. Nature Human Behaviour, 8, 1864–1876. https://doi.org/10.1038/s41562-024-02001-8
