Kader, Gayret ve Yolda Kalmanın Hikâyesi
İnsan hafızası, sığınacak bir teselli aradığında atasözlerinin ve kalıplaşmış kelamların gölgesine çekilmeyi sever. Bu sığınaklardan en zarifi, ruhu en çok okşayanı şüphesiz şudur: “Kader gayrete âşıktır.” Ne kadar da vaatkârdır bu cümle; âdeta çabanın, dökülen alın terinin ve çekilen çilenin nihayetinde mutlak bir mükâfatla, mutlu bir sonla taçlanacağını müjdeler. Fakat Doğu anlatılarının en derin tragedyasına, Mecnun’un hikâyesine baktığımızda bambaşka bir hakikatle karşılaşırız. Mecnun, Leyla’ya kavuşmak için bir insanın gösterebileceği en radikal, en eksiksiz gayreti göstermiş; benliğini, aklını, hatta toplumsal varlığını çöllere gömmüştür.
Peki, kader gayrete âşıksa ve Mecnun gayretin ta kendisiyse, neden Leyla’ya kavuşamamıştır?
Burada karşımıza sarsıcı bir çelişki değil; edebî, felsefi, kutsal metinlerdeki izleri ve insan ruhunun derinliklerine dokunan psikolojik boyutlarıyla varoluşsal bir hakikat çıkar: Kader gayrete âşıktır; fakat aşk, her zaman vuslat, yani kavuşma demek değildir. Belki de kader ile gayret arasındaki ilişki, tam da Mecnun ile Leyla arasındaki gibi, kavuşmanın çürüteceği bir tutkunun kavuşamama hâliyle beslenmesidir.
Pervane ile Mumun Hakikati
Doğu mistisizminde bu hakikati anlatan kadim bir menkıbe vardır: Gece yarılarında ışığa âşık olan pervaneler, yani gece kelebekleri, toplanır ve “Işığın, ateşin hakikati nedir?” diye tartışırlar. Pervanelerden biri yükselir, uzaktaki bir evin penceresinden sızan muma bakar, döner ve der ki: “Ateş aydınlatan bir şeydir.” Yaşlı bilge pervane başını sallar: “Sen ondan haber almadın.”
İkinci pervane muma biraz daha yaklaşır, kanatlarını ateşin sıcaklığında hafifçe yakar ve döner: “Ateş yakan, can acıtan bir şeydir.” Bilge pervane yine der ki: “Sen de onun hakikatini anlamadın.”
Üçüncü pervane ise hiç konuşmaz. Doğrudan muma doğru uçar, kendini alevin ortasına atar ve yanıp kül olur. Onu uzaktan izleyen bilge pervane tebessümle fısıldar: “İşte o haber aldı ama dönüp anlatacak bir varlığı kalmadı.”
Mecnun’un gayreti tam olarak bu üçüncü pervanenin gayretidir. Gayret, ateşe varıp onunla bütünleşmektir; ateşten teğet geçip “Leyla ile bir ev kurmak” değildir. Mecnun’un kavuşamayışı, ateşin onu reddetmesi değil; gayretinin onu alevin tam kalbine çekip kendi varlığını eritmesidir.
Kelimelerin Kökündeki Serüven
Metnin derinliğine inmeden önce, bize bu düşünceyi taşıyan kelimelerin etimolojik köklerine kısa bir bakış atmak gerekir.
Gayret, Arapça g-y-r kökünden gelir. Temelinde bir şeyi kıskanmak, korumak, bir şey uğruna heyecana gelmek ve çabalamak anlamlarını barındırır. Gayret, durağan bir istek değildir; ruhun bir şey için kıyama kalkması, benliğini o şey için feda etmesidir.
Kader ise k-d-r kökünden türemiştir. Ölçü, miktar, biçilmiş değer demektir. Kader, evrenin hizası, varlığın geometrisidir.
Mecnun, c-n-n kökünden gelir ve “örtülmüş”, “aklı örtülmüş”, “çıldırmış” anlamlarını taşır.
Bu üç kelime bir araya geldiğinde karşımıza çıkan tablo şudur: Gayret ruhun içsel taşmasıdır, kader dışsal ölçüdür. Mecnun ise bu iki gücün arasında kalarak aklı örtülen, sınırları aşan insandır. Gayret ve kader birleştiğinde ortaya vuslat değil, bir hâl çıkar.
Kutsal Metinlerde Gayret ve Vuslatın Mimarisi
Kutsal metinler incelendiğinde de görülür ki ilahî irade insandan mutlak bir netice değil, adanmış bir çaba ister. Kader, insanın elindeki “sonuçla” değil, kalbindeki “gayretle” ilgilenir.
Kur’an-ı Kerim’de, Necm Suresi’nin 39. ayetinde şöyle buyrulur:
“İnsan için ancak çalıştığının karşılığı vardır.”
İlginçtir ki ayet, “İnsana ancak ulaştığı hedef vardır.” demez; “çalıştığı, gayret ettiği vardır.” der. Hakikat, neticede değil, çabadadır. Tıpkı Hz. İbrahim ateşe atılırken ona su taşıyan karınca menkıbesindeki gibi... Diğer hayvanlar karıncaya, “Bir damla suyla mı o devasa ateşi söndüreceksin?” diye güldüğünde karınca şu cevabı verir: “Söndüremeyeceğimi biliyorum ama hiç değilse safım ve gayretim belli olsun.” Kader, ateşi söndüren rüzgâra değil, o bir damla suyu taşıyan karıncanın gayretine âşıktır.
Eski Ahit’te, yani Tevrat’ta, Yakup Peygamber’in gece boyunca bir melekle, ya da Tanrı ile, güreşmesi anlatılır. Yakup, sabaha kadar tüm gayretiyle güreşir. Güreşin sonunda kalçası çıkmasına ve fiziksel olarak kazanamamasına rağmen, melek ona “İsrail” adını verir ve onu kutsar. Yakup, muzaffer olduğu için değil; gücü tükenene kadar gayret gösterdiği için kutsanır.
İncil’de, yani Yeni Ahit’te, Matta 7:7’de yer alan “Arayın, bulacaksınız; kapıyı çalın, size açılacaktır.” ifadesi, Hristiyan mistisizminde dışsal bir kapının açılmasından ziyade arayan insanın arayış esnasında geçirdiği dönüşüm olarak yorumlanır. Kapının ardındaki şey, kapıyı çalanın dönüştüğü kişidir.
Kavuşma Hikâyeyi Bitirir, Yol Hikâyeyi Ölümsüzleştirir
Edebiyat tarihi boyunca kavuşan âşıkların hikâyesi birkaç sayfayı geçmez; çünkü vuslat, anlatının ve arzunun sonudur. Fuzûlî’nin Leylâ ve Mecnunmesnevisinde Mecnun’un gayreti, Leyla’nın fiziksel varlığına kavuşmak için verilen sıradan bir çaba değildir. Mecnun’un gayreti, aşka sadakat gayretidir.
Mecnun, çölde geçirdiği yılların sonunda öyle bir noktaya varır ki Leyla gelip de “Ben geldim, senin Leyla’nım.” dediğinde ona şöyle yanıt verir:
“Leyla sen isen, bu ben kimim? Eğer sen Leyla isen, benim içimdeki kim?”
Edebî açıdan bakıldığında kaderin gayrete duyduğu aşk, gayretin sonucunda elde edilecek nesneye, yani Leyla’ya değil, gayretin kendisinedir. Kader, insanın çabasına âşıktır; çünkü insan ancak çabaladığında, arzuladığında ve yola çıktığında potansiyelini gerçekleştirir. Eğer Mecnun Leyla’ya kavuşup mutlu bir yuva kursaydı, o hikâye iki insanın sıradan izdivacı olarak unutulup gidecekti. Kader, Mecnun’un gayretini Leyla ile sonlandırarak çürütmemiş; onu sonsuzlaştırarak sanata ve hakikate dönüştürmüştür. Kader ile gayretin vuslatı, murat edilen neticede değil, sürecin ihtişamında gerçekleşmiştir.
İllüzyon Olarak Sonuç ve Varoluşçu Çaba
Felsefi düzlemde bu durum bizi Albert Camus’nün Sisifos Söyleni’ne ve Friedrich Nietzsche’nin Amor Fati(kaderini sev) kavramına götürür.
Sisifos, dev bir kayayı dağın tepesine çıkarmakla cezalandırılmıştır. Kaya her tepeye ulaştığında aşağı yuvarlanır ve Sisifos yeniden başlar. Dışsal bir zafer, bir kavuşma, mutlu bir son yoktur. Ancak Camus şöyle der: “Sisifos’u mutlu hayal etmek gerekir.” Neden? Çünkü insanın trajik büyüklüğü, sonucun imkânsızlığına rağmen gösterdiği gayrettir.
Kader ve gayret ilişkisinde insan genellikle bir pazarlık arar: “Ben bu kadar gayret ettim, öyleyse şu sonucu almalıyım.” Bu, araçsal bir mantıktır. Oysa felsefi anlamda kader, insanın araçsal mantığına uymak zorunda değildir.
Nietzsche’nin Amor Fati(kaderini sev) anlayışında insan, yalnızca başarılarını değil, trajedisini ve kavuşamayışını da kucaklamalıdır. Gayret, kaderi değiştirmek için yapılan ticari bir hamle değil; insanın kendi varoluşunu olumlama biçimidir. Mecnun’un tüm gayretine rağmen kavuşamaması, kaderin bir adaletsizliği değil; kaderin insana kavuşmaktan daha derin bir şey sunduğunun kanıtıdır: Kendini aşma deneyimi.
Gayret kaderle kavuşmaz, kaderin içinde eritilir. Tıpkı nehrin denize kavuştuğunda yok olması gibi, büyük gayretler de hedeflerine ulaştıklarında değil, kaderin akışıyla bütünleştiklerinde nihai anlamına kavuşurlar.
Acının Dönüştürücü Gücü ve Kendi Sonucunu Almak
Bugün elinden gelen her şeyi yapıp da sevdiğine, hayaline ya da amacına kavuşamayan bir insanın çektiği acı son derece gerçektir. İnsan zihni, belirsizlikten ve yenilgiden nefret eder. Psikolojide buna “kontrol illüzyonu” denir; hayatın tüm değişkenlerini yönetebileceğimiz, doğru tuşlara basarsak arzuladığımız sonucu elde edeceğimiz sanrısına kapılırız.
Hâlbuki hayatta iki büyük kavram birbirinden keskin çizgilerle ayrılır: Sefer ve zafer.
İnsan yalnızca seferden sorumludur; zafer ise takdirin alanıdır. Ne yaparsak yapalım, dış dünyadaki neticeler bizim kontrolümüzde değildir. Bütün gayretini ortaya koyan ama yine de kavuşamayan insan, kendisini “başarısız” ya da “kaderin mağduru” saymamalıdır. Çünkü dilimizdeki o büyüleyici kavram bize hakikati söyler: Sonuç, kelime anlamı itibarıyla “son uca getirmek”tir.
Siz, bir insan olarak gayretinizle, gözyaşınızla, sadakatinizle o süreci varabileceğiniz en “son uca” kadar getirdiyseniz kendi sonucunuzu zaten aldınız demektir. Sizin üzerinize düşen sonuç tamamlanmıştır; ondan sonrası tefvizdir, tevekküldür, yani kontrol edemediğiniz evrensel akışa teslim olmaktır. Zafer, dışarıdaki kişinin size kollarını açması değil; sizin kendi içinizdeki savaşı kazanıp dürüstçe “Ben son uca kadar gittim.” diyebilmenizdir.
Psikolojik açıdan Jacques Lacan’ın “Arzu, nesnesine ulaştığında yok olur.” tezi tam da burada devreye girer. Freud’un sublimasyon, yani yüceltme, mekanizmasıyla birleştiğinde görülür ki kırılan kalbin acısı, insanın kendi ruhsal kapasitesiyle tanışma biletidir. Yitirilen nesne, yani Leyla, âşığın kendi benliğinde devasa bir olgunlaşma sıçraması yaratır.
Unutulmamalıdır ki dışsal bir kavuşma insanı mutlu edebilir; ancak kavuşamamanın yarattığı o asil acı, insanı “insan” yapar.
Kader, sizi muhatabınıza kavuşturmayarak cezalandırmaz; aksine gösterdiğiniz o muazzam gayretle ruhunuzu şekillendirir. Leyla’ya varamamak bir eksiklik değil, sınırlarını zorlayan bir ruhun kendi derinliğini keşfetmesidir.
Yolda Olmanın Zaferi
Sonuç olarak, “Kader gayrete âşıktır ama Mecnun kavuşamamıştır.” tespiti, kadere veya gayrete dair bir inançsızlık doğurmamalıdır. Aksine bu durum, bizi sonucun tiranlığından kurtaran özgürleştirici bir hakikattir.
Kader, neticeye erene değil; yolda tükenmeyi göze alana sevdalıdır.
Kader ile gayret kavuşamayabilir; çünkü onların ilişkisi evli bir çiftin durağanlığı değil, sonsuz bir dansın hareketidir. Gayret, kaderin kapısını çalan bir tokmaktır; kapının açılıp açılmaması kaderin takdiridir ancak tokmağın sesindeki kararlılık insanın şerefidir.
Mecnun, Leyla’ya kavuşamadı; fakat gayreti sayesinde kendi hakikatine kavuştu. Bir şeyi son uca kadar taşıdıysanız, o süreç sizi büyütmüşse kaybetmiş sayılmazsınız. Çünkü bazı gayretlerin mükâfatı, aldığımız neticeler değil, o gayretin bizi dönüştürdüğü insan seviyesidir.
Vuslat, hikâyelerin sonudur; gayret ise sonsuzluğun kendisi. Ve kader, sonları değil, sonsuzluğu sever.
