Bir insanın gidişiyle kaç hayat sona erer?
Bir insan gider. Fakat onunla birlikte yalnızca bir beden, bir ses, bir alışkanlık eksilmez. Bazen insanın içinde kurulmuş bir şehir yıkılır. Birlikte gidilecek yollar, birlikte yaşlanılacak yıllar, henüz söylenmemiş cümleler, bir gün mutlaka gerçekleşeceğine inanılan hayaller de gider. Üstelik bunların hiçbirinin mezarı yoktur. İnsan, yaşanmamış ihtimallerin yasını bile tutar.
Belki de ayrılığı bu kadar ağırlaştıran şey, yalnızca birini kaybetmek değil; onunla birlikte tasarladığımız geleceği de kaybetmektir.
Bir ilişkinin bitişi, takvimdeki bir tarihin sona ermesi değildir. İnsan bazen birinin hayatından çıktığını kabul eder de kendi içinden çıkmasını kabullenemez. Telefon rehberinden siler, fakat zihnindeki konuşmayı sürdürür. Fotoğrafları kaldırır, fakat bir şarkının ilk notasında yeniden aynı odaya döner. Kapıyı kapatır ama içeride hâlâ birinin ayak seslerini duyar.
Çünkü insanın hafızası, kapıların kapandığı yerde durmayı bilmez.
Ayrılık yalnızca gitmek değildir
Veda kelimesinin kökünde ayrılmak, uzaklaşmak, geride bırakmak anlamları vardır. Fakat insanın yaşadığı her ayrılık, sözlükteki karşılığından çok daha geniştir. Bir vedada bazen çocukluğumuzdan, bazen bir hayalimizden, bazen de kendimizin bir hâlinden ayrılırız.
Tasavvuf geleneğinde ayrılık, yalnızca bir yokluk olarak değil, insanın kendisiyle karşılaşmasına vesile olabilecek bir tecrübe olarak da ele alınır. Mevlânâ'nın Mesnevî'sindeki ney metaforu bunun en bilinen örneklerinden biridir. Ney, kamışlıktan koparılmıştır; sesindeki hüzün, bir zamanlar ait olduğu yere duyduğu özlemi taşır.
Fakat burada ince bir ayrıntı var: Ney, kamışlığa geri dönmez. Ayrılığın içinden bir ses çıkarır.
İnsan da bazen kaybettiği yere dönemeyeceğini anladığında kendi sesini bulmaya başlar. Bu, acının güzel olduğu anlamına gelmez. Her yara insanı olgunlaştırmaz; bazı yaralar yalnızca yaralar. Fakat insan, başına gelenlerin tamamını seçemese de onlarla nasıl yaşayacağına dair bir alan bulabilir.
Belki olgunluk, hiç ayrılmamış olmak değil; ayrılığın ardından kendine yabancılaşmamaktır.
Bir babanın yarım kalan yolculuğu
1843 yılında Fransız edebiyatının büyük isimlerinden Victor Hugo, hayatının en ağır haberlerinden birini aldı. Henüz 19 yaşındaki kızı Léopoldine, eşiyle birlikte çıktığı tekne gezisinde Seine Nehri'nde boğularak hayatını kaybetmişti. Hugo o sırada seyahatteydi. Kızının ölümünü bir kafede otururken gazeteden öğrendi.
Düşünün; insan bazen bir gazetenin birkaç satırında bütün dünyasını kaybedebilir.
O günden sonra Hugo'nun hayatında zaman başka türlü akmaya başladı. Bir süre yazamadı. Yıllar sonra kızının mezarına doğru yürüyen bir babanın duygularını anlattığı Yarın, Şafakta adlı şiiri yazdı. Şiirde, sabah erkenden yola çıkacağını, kızının mezarına gideceğini anlatıyordu.
Bir baba, yıllar geçse de kızına doğru yürümeye devam ediyordu.
Belki de insanın en ağır vedası, artık sesini duyamayacağı birine hâlâ söyleyecek sözlerinin olmasıdır.
Hugo'nun hikâyesi bize şunu düşündürür: Bazı insanlar öldükten sonra da hayatımızdan çıkmaz; yalnızca onlara ulaşabileceğimiz yollar değişir. Sevgi bazen bir buluşma olmaktan çıkar, bir hatırlama biçimine dönüşür.
Yokluk, sevginin sona erdiği yer değildir; bazen sevginin biçim değiştirdiği yerdir.
İnsan neden gidenin ardından bekler?
Psikoloji açısından baktığımızda ayrılık, bağlanma sisteminin sarsılmasıdır. John Bowlby'nin bağlanma kuramı, yakın ilişkilerin yalnızca duygusal bir tercih olmadığını; güvenlik, aidiyet ve düzen duygumuzun da bu bağlarla şekillendiğini gösterir.
Bir insan hayatımızda önemli bir yer edindiğinde zihnimiz onu gündelik hayatın haritasına yerleştirir. Sabah onunla konuşmaya, bir haberi ona anlatmaya, bir karar öncesinde fikrini almaya alışırız. Ayrılık gerçekleştiğinde kişi gitmiştir ama zihnin haritası hemen değişmez. Bir süre daha eski adreslere yöneliriz.
Bu yüzden ayrılığın ardından telefonun ekranına bakmak, eski mesajları okumak, sosyal medya hesaplarını kontrol etmek ya da tesadüfen karşılaşma ihtimalini canlı tutmak yalnızca özlem değildir. Bazen zihin, kaybettiği güvenlik duygusunu yeniden kurmaya çalışıyordur.
İnsan bazen kişiyi değil, onun yanında hissettiği kendisini özler. Bazen bir sevgiliyi değil, onunla birlikte mümkün olduğuna inandığı hayatı arar.
İşte bu nedenle ayrılıkta sorulması gereken sorulardan biri şudur:
Ben gerçekten onu mu özlüyorum, yoksa onunla birlikte olduğum zamanki kendimi mi?
Bu sorunun cevabı her zaman kolay değildir. Ama insanı bekleyişin içinden çıkarabilecek kapılardan biri olabilir.
Hatıra ile bekleyiş arasındaki ince çizgi
Birini unutmak zorunda değiliz. Hatta unutmak, her zaman iyileşmenin şartı da değildir. Psikolojide süren bağlar yaklaşımı, kaybettiğimiz insanlarla kurduğumuz içsel ilişkinin tamamen silinmesi gerekmediğini söyler. Önemli olan, bu ilişkinin biçim değiştirmesidir.
Bir ağacın yaprakları döküldüğünde kökleri yok olmaz. Fakat ağaç, dökülen yaprakları yeniden dallarında tutmaya çalışarak yaşayamaz. Mevsimin değiştiğini kabul etmek zorundadır.
İnsan da hatırasını taşıyabilir; ama hayatını hatıranın içinde dondurmak zorunda değildir.
Bir fotoğrafı saklamak başka, her gün o fotoğrafın karşısında yeniden yıkılmayı beklemek başkadır. Birini sevgiyle anmak başka, onun dönme ihtimalini hayatın tek anlamı hâline getirmek başkadır.
Bazen insanın kendisine sorması gereken soru şudur: Ben bu hatırayı mı taşıyorum, yoksa bu hatıra beni mi taşıyor?
Çünkü hatıralar bize eşlik etmek için vardır; hayatımızın yerine geçmek için değil.
Kabul etmek, vazgeçmek midir?
Kabul ve Kararlılık Terapisi'nin (ACT) önemli kavramlarından biri olan kabul, yaşananları onaylamak ya da acıyı sevmek değildir. Kabul, değiştiremeyeceğimiz bir gerçekle sürekli savaşarak hayatımızı tüketmemektir.
Bir gemi düşünün. Fırtına çıkmış, deniz kabarmış, dalgalar güverteye vuruyor. Geminin kaptanı dalgaları durduramaz. Denizle kavga ederek de yol alamaz. Yapabileceği şey, dalgaların varlığını kabul edip rotasını yeniden belirlemektir.
Ayrılık da böyledir. Gidenin kararını değiştiremeyebiliriz. Geçmişte söylenenleri geri alamayız. Yaşanmamış ihtimalleri yaşanmış hâle getiremeyiz. Ama hayatımızın bundan sonraki rotasını belirleme imkânımız vardır.
Kabul, "Artık canım yanmıyor" demek değildir. "Canım yanarken de yaşamaya devam edebilirim" diyebilmektir.
Zihin bazen bize aynı cümleleri tekrar tekrar söyler: "Ya geri dönerse?", "Biraz daha sabretseydim?", "Acaba başka türlü davranabilir miydim?" Bu soruların hepsine cevap bulmaya çalışmak, insanı geçmişin koridorlarında dolaştırabilir. Oysa her sorunun cevabı iyileşmek için gerekli değildir. Bazı kapılar, cevapları bulunduğu için değil, artık önlerinde beklemeyi bıraktığımız için kapanır.
İnsanın zihninden geçen her düşünce bir emir, her hatıra bir çağrı, her özlem bir geri dönüş işareti değildir.
Bazen özlersin ama aramazsın. Bazen seversin ama dönmezsin. Bazen affedersin ama yeniden hayatına almazsın. Bazen de birini kötü biri ilan etmeden ondan uzaklaşman gerekir.
Çünkü her ayrılıkta bir suçlu bulmak zorunda değiliz. Bazı insanlar birbirlerini sevdikleri hâlde aynı hayatın içinde yürüyemezler. Her bitiş bir ihanetin, her uzaklaşma bir sevgisizliğin kanıtı değildir.
Gitmek de kalmak kadar ahlaki bir meseledir
Ayrılığın bir de geride bıraktığımız insana karşı sorumluluğu vardır. Bir insanın hayatından çıkarken onun ruhunda nasıl bir iz bıraktığımız, en az gitme kararımız kadar önemlidir.
Bazen insanlar ayrılmaktan değil, ayrılığın nasıl yaşandığından yaralanır. Bir açıklama yapmadan kaybolmak, belirsizlik içinde bekletmek, umut verip geri çekilmek, geçmişteki sevgiyi bir silah gibi kullanmak… Bunlar yalnızca ilişkinin bitişini değil, insanın güven duygusunu da yaralar.
Elbette her ayrılık konuşularak, anlaşarak, iki tarafın da içine sinecek biçimde gerçekleşmeyebilir. Bazen karşı taraf dinlemek istemez, bazen konuşmak güvenli değildir, bazen de bütün açıklamalara rağmen anlaşmak mümkün olmaz. Fakat mümkün olan yerde dürüstlük, açıklık ve nezaket, ayrılığın insani sorumluluğudur.
Bir zamanlar hayatımızın en özel yerine aldığımız insana, giderken düşmanımızmış gibi davranmak zorunda değiliz.
Sevginin bitmesi, saygının da bitmesini gerektirmez. Birlikte yaşanmış güzel günleri inkâr etmek, bugünkü ayrılığı daha anlamlı kılmaz. İnsan, geçmişteki sevgisini koruyarak da bugünkü kararının arkasında durabilir.
Ayrılık, insanın kendisine dönme yolculuğudur
Tasavvufun önemli meselelerinden biri, insanın kendi hakikatine doğru yaptığı yolculuktur. Bu yolculukta bazen uzaklaşmak, bazen susmak, bazen de kaybetmek vardır. Fakat ayrılığı romantikleştirmemek gerekir. Her kayıp bir hikmet kapısı değildir; her acının ardında hemen bulunacak bir anlam da yoktur.
İnsan bazen yalnızca üzülür. Özler, ağlar, öfkelenir, pişmanlık duyar. Bir süre hiçbir şey yapmak istemez. Bunlar insan olmanın parçalarıdır. İyileşmek, bütün bu duyguları bir an önce susturmak değil; onların hayatımızın tamamını yönetmesine izin vermemeyi öğrenmektir.
Belki de asıl mesele, gidenin ardından kendimizi de terk etmemektir.
Bir ilişki bittiğinde insanın önünde iki yol belirir: Ya bütün hayatını biten ilişkinin etrafında yeniden düzenler ya da yavaş yavaş kendi hayatına geri döner. Bu dönüş bazen bir dostla kahve içmek, bazen yarım bırakılmış bir kitabı bitirmek, bazen uzun zamandır ihmal edilen bir hayale yeniden dokunmaktır. Küçük görünür ama insan, hayata çoğu zaman küçük adımlarla geri döner.
Ve belki de bir gün, aynı sokaktan geçerken artık o sokağın yalnızca ona ait olmadığını fark eder. Bir şarkıyı dinlerken boğazı düğümlenmez belki; düğümlense bile hayatına devam edebilir. Bir fotoğrafı gördüğünde geçmişi hatırlar ama geçmişe dönmek istemez. İşte bu, unutmak değildir. İyileşmektir.
Her gidişin ardından kendini de götürme
İnsan hayatında bazı kapılar kapanır. Bazı insanlar geri dönmez. Bazı sorular cevapsız kalır. Bazı özürler hiç duyulmaz. Bazı vedalar, insanın içinde uzun yıllar yankılanır.
Fakat hayat, cevapsız kalan soruların önünde beklemekten ibaret değildir.
Birini sevmek, onunla mutlaka yaşlanmak zorunda olduğumuz anlamına gelmez. Birini özlemek, ona dönmemiz gerektiğini göstermez. Birini affetmek, yeniden aynı yerde durmamızı gerektirmez.
Bazen en büyük sadakat, geçmişte sevdiğimiz insana değil, bugün kendimize karşı gösterdiğimiz sadakattir.
Belki de güzel ayrılmak, hiç üzülmeden gitmek değildir. Birbirinin hayatında açtığı yarayı büyütmeden, geçmişi inkâr etmeden, sevgiyi nefrete dönüştürmeden ve en önemlisi kendini kaybetmeden ayrılabilmektir.
Çünkü insan bazen bir başkasından ayrılırken kendisine kavuşur.
Ve son olarak, ayrılığın ardından insanın kendisine fısıldaması gereken birkaç dize:
Gidenin ardından bir ömür bekleme,
Her gidenle kendinden eksilme.
Bir hatıra kalsın, bir de yolun,
Kalbini bırakma, kendine dön.
Gidenin ardından bakmayı bırakmak, onu hiç sevmediğin anlamına gelmez. Bazen artık kendini de sevmeye başladığın anlamına gelir.
