İnsanoğlunun en dünyevi trajedisi, kabuğunun emniyetine duyduğu o tutkulu ama felaket getiren sığınma arzusudur. Acıyı ve engeli kaderin şahsımıza kestiği haksız bir ceza, hazzı ve konforu ise doğuştan hakkımızmış gibi okuma sığlığı; insanı çağın en büyük tuzağına, yani dikensiz ama kokusuz steril bir sahteliğe mahkûm eder. Nitekim dilimizin kadim katmanlarında "yara" kelimesinin yarmak, açmak ve içe nüfuz etmek anlamındaki "yar-" kökünden türemiş olması tesadüf değildir. İnsan, dışarıdan gelen bir darbeyle kabuğu yarılmadıkça kendi içindeki o saklı özle temas kuramaz. Oysa gündelik telaşlarımızın arasında harcayıp sığlaştırdığımız "Gül seven dikenine katlanır" kelam-ı kibarı; pasif bir kabulleniş değil, insanın kendi sınırlılığıyla ve varlığın kaçınılmaz bedeliyle yaptığı en haysiyetli mukavelenin adıdır.
Kabuk ve Öz
Varoluş yolculuğunda çile, insanı edilgen kılan bir ezilme hali değildir; akıl ve ruh, ancak kendi darlığına ve kırılganlığına tosladığında genişleyebilir.
Yolculuğu esnasında hayatın getirdiği kederlerden, hayal kırıklıklarından yorulup neşesini kaybetmiş gence bilge bir derviş, bahçedeki ağaçtan düşen ham bir cevizi uzatıp "Ye bunu" der. Genç, yeşil acı kabuğu ısırmaya çalışır, dili burkulur; ardından altındaki sert odunsu dokuya dişini geçirir ama geçiremez. Öfkeyle cevizi yere fırlatıp "Bu acı ve sert şey yenmez, dişimi kıracaktı!" diye sitem ettiğinde derviş, cevizi yerden alıp bir taşla kırar ve içindeki lezzetli özü gence uzatarak şu hikmeti fısıldar:
"O dili burkan acı yeşil kabuk olmasaydı, ceviz dalında büyüyemezdi. O diş geçmez sert kabuk olmasaydı, içindeki bu lezzetli öz çürüyüp giderdi. Sen hayatın sana sunduğu yeşil kabuğun acılığına, odunsu zırhın sertliğine sövüyorsun; ama bilmezsin ki seni olgunlaştıracak neşe ve lezzet, tam da sövdüğün o kabuğun içinde saklıdır."
Kan ve Koku
Bu sarsıntının ve bedel ödeme şuurunun Doğu irfanındaki en nakışlı temsili, bülbülün güle olan o kanlı ve mukaddes sevdasıdır. Nitekim "aşk" kelimesinin etimolojik olarak girdiği ağacı sarıp sıkan, onu içten içe kuruturken dönüştüren bir sarmaşık türü olan "aşaka"dan türemiş olması bu hakikati fısıldar: Hakiki tutku, insanı güvenli mesafesinden söküp alan, konforunu kuruturken onu özüne uyandıran yakıcı bir temastır.
Kâinatın ilk seher vaktinde gül, yaprakları kaskatı, rengi soluk bir mermer gibi bembeyaz ve tamamen kokusuz bir tomurcuk olarak uykudaydı. Kendi güzelliğine kör, uykulu bir mahpustu. Bahçedeki bülbül ise o henüz tecelli etmemiş ak potansiyeli gördü ve ona tutuldu. Bütün gece boyunca bahçeyi inleten büyüleyici avazıyla türküler söyledi. Fakat ne kadar süslü kelimeler dizerse dizsin, uzaktan hayranlıkla ağıt yakmakla gül uykusundan uyanmıyor, kokusunu evrene saçmıyordu.
Bülbül anladı ki: Riske girmeden, emniyetli mesafeden estetik laflar etmek hakikate temas etmeye yetmez. Şafak sökmeden hemen önce bülbül, tereddüt bile etmeden göğsünü gülün filizlenen en keskin dikenine bastırdı. Diken kalbinin merkezine saplandıkça bülbülün çığlığı yerini derin bir sükûnete bıraktı. Bülbülün kalbinden dökülen o sıcak al kan, gülün yapraklarındaki en ince kılcal damarlara kadar ilmek ilmek işledi. Ak gül yavaş yavaş kızarmaya, alev kırmızısı bir renge bürünmeye başladı. Kalbin sıcak kanı gülün özsuyuyla birleştiği an, tomurcuk patladı ve o meşhur, sarhoş edici gül kokusu ilk kez evrene yayıldı. Gülün kırmızısı bülbülün kanama cesareti; kokusu ise o yaradan dökülen son nefestir.
Bıçak ve Teslimiyet
Bu kanayarak uyanmanın ve benliği kurban etmenin zirvesi, Hz. İbrahim’in kıssasında tecelli eder. Etimolojik olarak "kurban" kavramının, mesafe kaybetmek, yaklaşmak ve yakından temas etmek anlamına gelen "kurb" kökünden neşet etmesi oldukça manidardır. İnsanın kendi hakikatine ve İlahi olana yakınlaşması, ancak zihninde "benimdir" diyerek mülkleştirdiği bağları kesip atmasıyla mümkündür. Hz. İbrahim’in hayatı da konforlu bir inancın değil; ateşin, bıçağın ve evlat acısının bilincine saplandığı devasa bir varoluşsal krizin tarihidir.
Søren Kierkegaard’ın Korku ve Titreme’de derinleştirdiği üzere; İbrahim’in biricik evladı İsmail’i kurban etme emriyle yüzleşmesi, insanın psişik yapısını kökünden sarsan devasa bir psikodramadır. Psikolojik açıdan "bıçak", İbrahim’in zihninde kendi uzantısı olarak gördüğü, geleceğini, soyunu ve nefsini adadığı "en sevgili" imgesini kesip atma zorunluluğudur. Bıçak, babalık narsisizminin ve insanın kendi eliyle inşa ettiği dünyevi tutunmaların tam kalbine saplanan o en amansız felsefi dikendir.
İbrahim, zihnine saplanan bu amansız kaygıyla Mina Dağı’na yürürken, aslında İsmail’in bedeninden önce kendi zihnindeki "mülkiyet" illüzyonunu kurban etmiştir. Bıçak İsmail'in boğazına dayandığı o dehşet anında; zihin aklı, mantığı ve dünyevi emniyet hissini terk eder. Bıçağın keskinliği, İbrahim’in nefsindeki son hamlığı, "benimdir" dediği son bağı kesip atmıştır.
Mevlana Celaleddin-i Rumi’nin Mesnevi’de dile getirdiği "Gülün gülümsemesi, dikenle geçirdiği imtihanın mükafatıdır" kelamı tam da burada anlam kazanır. İsmail’in yerine inen koç ve sonrasında doğan esenlik; insanın zihnindeki o bıçağın yarattığı derin altüst oluşu ve soyunma cesaretini göğüslemesinin mükafatıdır. İbrahim o bıçağın keskinliğiyle kendi egosunu yaralamasaydı, ruhu dikey bir derinliğe asla ulaşamayacaktı.
Sözden Eyleme
Kadim bilgeliğin ışığında, bu hakikati gündelik hayatın somut eylemlerine dönüştürmek için şu beş şuur eşiği yeterlidir:
Sitem Dilinden "Neşet Eden Hikmet"e Geçin: Bir kriz anında refleks olarak mağduriyete sığınmak yerine, cevizin acı yeşil kabuğunu hatırlayın. Sizi zorlayan o sert pürüzün, içsel olgunluğunuzu koruyan bir zırh olduğunu bilerek olaylara sadece neşet ettiği hikmet penceresinden bakın.
İlişkilerde Zihninizdeki Bıçağı Kendi Egonuza Çekin: Birlikteliklerinizde karşı tarafı kendi arzularınıza göre yontma hırsınızı kurban edin. Hakiki bağ kurmak pürüzsüzlük değil; iki ayrı dikenin, birbirinin varlığını ihlal etmeden yan yana durabilme olgunluğudur.
Güvenli Konfor Alanınızın Dikenine Basın: Karar anlarında zihninizi en çok ürküten, ancak sorumluluk aldığınızda sizi dönüştürecek olan o zorlu eşiğin üzerine yürüyün. Zira ruhun imar edilmesi, emniyetli limanlarda değil, zihnin kanadığı o belirsizlik sınırında başlar.
Yaranızı Steril Bantlarla Örtmeyin: Yaşadığınız hayal kırıklıklarını sahte pozitifliklerle uyuşturmayın. Yaranın sızlamasına ve kendi dilini konuşmasına izin verin; çünkü bilincin ve öz şefkatin içeri girebileceği tek kapı, o yarılma anıdır.
Kendi Dikeninize Dokunma Cesareti Gösterin: Kendi zaaflarınızı ve karanlık taraflarınızı yok saymayın. Kendi içindeki dikenin varlığını kabullenen insan, başkasının canı yandığında ona yargılayan bir üslupla değil, dönüştürücü bir merhemle yaklaşabilir.
Kendi yarasını saklayan değil, o yaranın içinden süzülen ışığa göğsünü basan büyür. Dikenin battığı ve bilincin sarsılarak uyandığı o an; insanın kendi otantik hakikatine adım attığı andır. Çünkü günün sonunda Gül de Diken de Bıçak da Şifa da aynı varoluş şarkısının farklı perdelerdeki terennümüdür.
