TOPRAĞIN HAFIZASI YENİDEN KONUŞUYOR
Türkiye’nin kazı alanlarından gelen arkeolojik haberler
Anadolu’da bazen binlerce yıllık bir hikâye, avuç içine sığabilecek kadar küçük bir buluntuyla yeniden görünür olur.
Bir küpün üzerindeki kabartma, geçmişte yaşayan insanların dünyayı nasıl gördüğünü düşündürür. Bir mezar, hiç tanımadığımız bir insanın hayatına yaklaşmamızı sağlar. Bir heykelin yüzü ise yüzyıllar sonra bizi doğrudan geçmişe bakmaya davet eder.
Türkiye’nin farklı bölgelerinde sürdürülen kazılar, son bir ay içinde yine böyle hikâyeler ortaya çıkardı.
Üstelik bu kez karşımızda yalnızca tek bir dönemin değil, on binlerce yıllık bir zaman aralığının Anadolu’su var.
İLK HİKÂYE 86 BİN YIL ÖNCE BAŞLIYOR
İnkaya Mağarası – Çanakkale
Anadolu'nun bu ayki arkeoloji gündemini anlamak için en geriye gitmemiz gereken yerlerden biri Çanakkale.
İnkaya Mağarası'nda yürütülen çalışmalar, yaklaşık 86 bin yıl öncesine uzanan insan faaliyetlerinin izlerini araştırıyor.
2017 yılında başlayan kazılarda bugüne kadar 35 binden fazla yontulmuş taş alet ve alet parçası ele geçirildi. Bunlar, mağarayı kullanan insanların taşları nasıl seçtiğini, işlediğini ve gündelik ihtiyaçları için nasıl araçlara dönüştürdüğünü anlamamıza yardımcı oluyor.
Kazı Başkanı Prof. Dr. İsmail Özer ve ekibi, 2026 sezonunda yalnızca yeni buluntuların peşinde değil. Mağaranın daha derin ve korunmuş katmanlarını anlamak için jeofizik araştırmalardan çevresel DNA çalışmalarına kadar farklı yöntemlerden yararlanılıyor.
Böylece bir mağara yalnızca kazılan bir alan olmaktan çıkıyor.
Binlerce yıl önce burada yaşayan insanların bıraktığı izleri yeniden okumaya başladığımız bir laboratuvara dönüşüyor.
5 BİN YIL ÖNCE BİRİ BU KÜPE BİR HİKÂYE ANLATTI
Gökhöyük – Konya
Şimdi zamanı binlerce yıl ileri saralım.
Konya Seydişehir'deki Gökhöyük'te bulunan yaklaşık 5 bin yıllık bir küp, geçmişin yalnızca günlük ihtiyaçlardan ibaret olmadığını hatırlatıyor.
Küpün yüzeyinde insan yüzü, yaban keçisi ve Hayat Ağacı ile ilişkilendirilen betimler bulunuyor.
Bugün bu sembollerin tamamının ne anlama geldiğini kesin olarak bildiğimizi söyleyemeyiz.
Ama işte arkeoloji tam da burada başlıyor.
Bir insan yüzü neden bir kabın üzerine işlendi?
Yaban keçisi neden seçildi?
Hayat Ağacı hangi düşünceyi temsil ediyordu?
Belki bunların cevabı aynı anda hiçbir zaman bulunamayacak.
Fakat 5 bin yıl önce bir insanın sıradan bir kabı yalnızca kullanmakla kalmayıp onu anlam taşıyan bir nesneye dönüştürdüğünü artık biliyoruz.
Kazı Başkanı Doç. Dr. Ramazan Gündüz ve ekibinin ortaya çıkardığı bu eser, Anadolu'nun sembolik dünyasının ne kadar eskiye gittiğini yeniden düşünmemizi sağlıyor.
SARDES'TE MERMERDEN ÇIKAN GENÇ YÜZ
Manisa – Sardes Antik Kenti
Anadolu'nun batısına geldiğimizde karşımıza bu kez mermer çıkıyor.
Lidya Krallığı'nın başkenti Sardes'te yaklaşık 2.500 yıllık, yaklaşık 2,20 metre yüksekliğinde bir genç erkek heykeli gün ışığına çıkarıldı.
Eserin tarihi MÖ 5. yüzyılın ilk yarısına kadar götürülüyor.
Binlerce yıl önce bir sanatçı, insan bedenini mermer üzerinde biçimlendirdi.
Bugün o sanatçının adını bilmiyoruz.
Heykelin kimi temsil ettiğini de kesin olarak söylemek için daha fazla veriye ihtiyaç var.
Fakat bildiğimiz bir şey var:
Anadolu'da yaklaşık 2.500 yıl önce insan bedeni, sanatçıların üzerinde titizlikle çalıştığı bir ifade alanıydı.
Ve şimdi o genç yüz, yüzyıllar sonra yeniden karşımızda.
ASPENDOS'UN TAŞLARININ ARASINDAN BİR ŞEHİR ÇIKIYOR
Antalya – Aspendos
Aspendos denildiğinde çoğumuzun zihninde önce görkemli tiyatro beliriyor.
Oysa bir antik kenti anlamak için yalnızca anıtsal yapısına bakmak yetmez.
2026 kazıları bunu çok güzel gösteriyor.
Kazı Başkanı Doç. Dr. Mustafa Bilgin tarafından aktarılan çalışmalarda, tiyatro ile akropolisi birbirine bağlayan yaklaşık 300 metrelik antik cadde büyük ölçüde ortaya çıkarıldı.
Cadde çevresindeki yapılar bize başka bir Aspendos gösteriyor:
Fırınların bulunduğu, evlerin olduğu, kamu yapılarının yükseldiği, insanların günlük işlerini yaptığı bir şehir.
Yani Aspendos yalnızca geçmişten kalan görkemli bir tiyatro değil.
Bir zamanlar insanların yaşadığı gerçek bir kent.
2.400 YILLIK BİR MEZARIN SESSİZ HİKÂYESİ
Aspendos'taki bir başka keşif bizi bu kez kentin ölülerine götürüyor.
Doğu Nekropolisi'nde ortaya çıkarılan mezarlardan biri yaklaşık 2.400 yıl öncesine tarihleniyor.
Mezarda bulunan bazı unsurlar, burada gömülen kişinin güreşle bağlantılı bir sporcu olabileceği düşüncesini doğurdu.
Ancak arkeolojide bir ihtimali kesin gerçek gibi sunmak doğru değil.
Bu nedenle bugün için en güvenli ifade:
“Güreşçi olabileceği değerlendirilen bir kişiye ait mezar.”
Binlerce yıl önce yaşayan bu kişinin kim olduğunu belki hiçbir zaman kesin olarak öğrenemeyeceğiz.
Ama mezarı sayesinde onun yaşadığı toplum hakkında yeni sorular sorabiliyoruz.
İnsanlar nasıl spor yapıyordu?
Sporcular toplumda nasıl bir yere sahipti?
Ölümden sonra nasıl hatırlanıyorlardı?
Bir mezar, bazen yaşayan bir kent kadar çok şey anlatabilir.
ROMA DÜNYASINDA ŞİFA ARAYIŞI
Aspendos
Aspendos'un bu sezon verdiği bir başka önemli hikâye ise yaklaşık 1.800 yıl öncesinden geliyor.
Kazılarda Asklepios, Telesphoros ve bir çocuk figürünün yer aldığı mermer heykel grubu ortaya çıkarıldı.
Asklepios, Roma dünyasında da güçlü biçimde benimsenen sağlık ve şifa tanrılarından biriydi.
Bu nedenle eser yalnızca estetik bir obje olarak görülmemeli.
O heykel grubuna baktığımızda yaklaşık 1.800 yıl önce insanların hastalık, sağlık ve şifa kavramlarını nasıl anlamlandırdıklarına dair de bir pencere açılıyor.
Bugün hastaneye gidiyoruz.
O dönemin insanı ise şifayı tanrılar dünyasıyla birlikte düşünüyor olabiliyordu.
Dünyaları farklıydı.
Ama temel soru aynıydı:
“Nasıl iyileşebilirim?”
BİR KABIN ÜZERİNE İŞLENEN İNANÇ
Pisidia Antiokheia – Isparta
Yalvaç'taki Pisidia Antiokheia'dan gelen buluntu ise yaklaşık 1.500 yıl öncesine ait.
Kazı Başkanı Prof. Dr. Mehmet Özhanlı tarafından açıklanan litürjik kap, MS 6. yüzyıla tarihleniyor.
Üzerindeki betimlemeler arasında Daniel Peygamber'in rüyası, dört canavar ve aslan ile ilişkilendirilen sahneler bulunuyor.
Burada küçük bir kap, büyük bir inanç dünyasının taşıyıcısı hâline geliyor.
Bir dönemin insanları kutsal anlatılarını yalnızca sözle aktarmıyordu.
Onları duvarlara, eşyalara ve gündelik yaşamın nesnelerine de taşıyorlardı.
Bugün elimizde kalan bu eser sayesinde yaklaşık 1.500 yıl önceki insanların inanç dünyasının görsel diline yaklaşabiliyoruz.
HATTUŞA'NIN HİKÂYESİ HİTİTLERLE BİTMEDİ
Çorum
Hattuşa'yı çoğu zaman Hititlerin başkenti olarak tanıyoruz.
Bu doğru.
Ama Hattuşa'nın tarihi yalnızca Hititlerle sınırlı değil.
Kazı Başkanı Prof. Dr. Andreas Schachner ve ekibinin çalışmalarında ortaya çıkarılan yeni mezarlar, kentin Hitit İmparatorluğu'nun ardından da farklı topluluklar tarafından kullanıldığını gösteren önemli veriler arasında.
Yeni mezarların yaklaşık 2.300 yıl öncesine, Erken Helenistik/Galat dönemine tarihlendirilebileceği açıklandı.
Bu keşif bize bir antik kentin nasıl yaşadığını da hatırlatıyor.
Bir imparatorluk sona erdiğinde şehir mutlaka yok olmaz.
Yeni insanlar gelir. Yeni gelenekler oluşur. Eski mekânlar başka amaçlarla kullanılır.
Ve aynı toprak, farklı dönemleri üst üste saklamaya devam eder.
ANİ'DE BİR ŞEHRİN ERZAK DEPOLARI
Kars
Ani Ören Yeri'nde bulunan 5 büyük küplü erzak deposu, bize geçmişin başka bir yüzünü gösteriyor.
Anıtsal kiliseler ya da saraylar kadar gösterişli olmayabilir.
Fakat tarih bazen tam da böyle sıradan görünen nesnelerde saklıdır.
Büyük bir şehirde insanlar ne yiyordu?
Yiyeceklerini nerede tutuyordu?
Ticaret nasıl yapılıyordu?
Kışa nasıl hazırlanıyordu?
Ani'deki depolar bu soruların bazılarına cevap arayabileceğimiz yeni veriler sunuyor.
Bir şehrin tarihini yalnızca hükümdarları değil, ambarları da anlatır.
325 YILININ İZLERİ İZNİK'TE
Bursa – İznik
Ve hikâyemizi 325 yılına getiriyoruz.
İznik'te yürütülen kazılarda, Birinci İznik Konsili ile ilişkilendirilen Aziz Neophytos Kilisesi'ne ait olduğu değerlendirilen mimari kalıntılara ulaşıldı.
Duvarlar.
Zemin.
Bir sütun kaidesi.
Bugün bunlar yalnızca taş parçaları gibi görünebilir.
Fakat 325 yılında İznik'te gerçekleşen konsili düşündüğümüzde, bu kalıntılar bir anda çok daha büyük bir tarihsel bağlamın parçası hâline geliyor.
Kazı Başkanı Prof. Dr. Mustafa Şahin ve ekibinin çalışmaları, yazılı kaynaklarda okuduğumuz büyük tarihsel olayların mekânsal izlerini yeniden araştırmamızı sağlıyor.
BİR AYDA, ON BİNLERCE YIL
İnkaya Mağarası'ndan Gökhöyük'e...
Gökhöyük'ten Sardes'e...
Sardes'ten Aspendos'a...
Aspendos'tan Pisidia Antiokheia'ya...
Hattuşa'dan Ani'ye...
İznik'e kadar uzanan bu keşifler aslında birbirinden kopuk hikâyeler değil.
Hepsi aynı büyük coğrafyanın farklı zamanlardaki yüzleri.
86 bin yıl önce taşını yontan insan.
5 bin yıl önce kabına sembol işleyen insan.
2.500 yıl önce mermerden insan bedeni yaratan sanatçı.
2.400 yıl önce ölülerini mezara bırakan toplum.
1.800 yıl önce şifa arayan insan.
1.500 yıl önce inancını bir kabın üzerine işleyen sanatçı.
2.300 yıl önce Hattuşa'da yaşamını sürdüren insanlar.
Orta Çağ'da Ani'de yiyecek depolayan şehir halkı.
Hepsi aynı toprakta iz bıraktı.
Bugün arkeologların yaptığı şey yalnızca bu eserleri toprağın altından çıkarmak değil.
İnsanların bıraktığı izleri yeniden anlamlandırmak.
Çünkü her buluntu aslında geçmişten gelen küçük bir mesajdır.
Bazen mesaj bir taşın üzerindedir.
Bazen bir mezarda.
Bazen bir küpte.
Bazen bir heykelin yüzünde.
Ve bazen binlerce yıl boyunca sessiz kalan bir duvarın üzerinde.
Anadolu'nun toprağı hâlâ bize anlatacak çok şey taşıyor.
