İNSANIN KENDİ HİKÂYESİNE VEFASI
Bazı mekânlar vardır; ziyaret edilmez, okunur.
Taşıyla, toprağıyla, sessizliğiyle, oraya emek veren insanların hikâyesiyle…
Baksı Müzesi benim için böyle bir yer oldu.
Bayburt’a giderken bir yanımda babam, bir yanımda kızım, diğer yanımda yirmi yıllık dostum vardı.
İlk bakışta sıradan bir yol arkadaşlığı gibi görünebilir. Fakat insan bazen kendi hayatının bütün zamanlarını aynı anda yanında taşır.
Babam geçmişimdi.
Kızım gelecek.
Yirmi yıllık dostum ise bütün bu zamanların içinden geçerken geride bırakmadığım yoldu.
Belki de bu yüzden Baksı’ya vardığımda karşımdaki yapıya yalnızca bir müze olarak bakamadım.
Orada sanat eserlerinden önce başka bir şey gördüm:
Hafızanın mimariye dönüşmüş hâlini.
İnsan ile mekân arasındaki ilişkinin aidiyete, aidiyetin sorumluluğa, sorumluluğun ise kalıcı bir esere nasıl dönüşebildiğini düşündüm.
Çünkü Baksı’nın meselesi yalnızca sanat değildir.
Baksı’nın asıl meselesi hatırlamaktır.
Bugün Bayraktar adıyla bilinen köyün eski adı Baksı.
Bu coğrafyanın İspir’le kurduğu tarihsel bağ, Çoruh havzasının hafızası ve “Baksı” kelimesinin şaman, bilge, koruyucu ve şifacı anlamlarına kadar uzanan kültürel çağrışımları, bulunduğunuz yeri sıradan bir coğrafi noktadan çıkarıyor.
Fakat beni asıl etkileyen kelimenin kökeninden çok, burada kurulan fikrin kökü oldu.
Prof. Dr. Hüsamettin Koçan’ın doğduğu topraklara dönerek kurduğu Baksı, çağdaş sanatla geleneksel üretimi aynı zeminde buluşturan bir yapı.
Ama onu yalnızca bir sanat kurumu olarak okumak bana eksik geliyor.
Baksı aynı zamanda bir hafıza kurumu.
Çünkü kültürel hafıza, geçmişi olduğu gibi muhafaza etmek değildir.
Geçmişi bugünün içinden yeniden anlamlandırmak ve geleceğe aktarılabilecek bir dile dönüştürmektir.
Toplumlar da insanlar gibi neyi hatırladıklarına, neyi unuttuklarına ve neyi sonraki kuşağa aktarmayı seçtiklerine göre kimlik kurarlar.
Baksı’nın yaptığı tam olarak bu.
Yereli nostaljik bir hatıraya dönüştürmeden koruyor.
Geleneği geçmişe hapsetmeden çağdaş olanla konuşturuyor.
Ve bence tam burada çok önemli bir ayrım ortaya çıkıyor:
Geçmişe bağlı olmakla geçmişte yaşamak aynı şey değildir.
Köklerine sahip çıkmakla değişime direnmek de aynı şey değildir.
Asıl mesele, geçmişten aldığınız şeyi geleceğin diline çevirebilmektir.
Hüsamettin Hocam’ın hikâyesinde beni en fazla etkileyen de bu oldu:
Kendi hikâyesine sahip çıkması.
Bugünün başarı anlatılarında çoğu zaman insanın nereden çıktığından çok, nereye vardığı konuşuluyor.
Büyümek, neredeyse uzaklaşmakla eş tutuluyor.
Daha büyük şehirlere gitmek…
Daha görünür olmak…
Daha güçlü çevrelere dâhil olmak…
Daha fazla tanınmak…
Ve bazen insanın geldiği yeri, eski hâlini, hatta kendi geçmişini geride bırakması modern dünyanın sessiz başarı şartlarından biriymiş gibi sunuluyor.
Oysa insanın hikâyesini küçümsemesiyle ilerlemesi arasında zorunlu bir ilişki yok.
Belki de gerçek olgunluk tam tersinde saklı:
Nereden geldiğini inkâr etmeden nereye gidebileceğini gösterebilmekte.
Hüsamettin Hocam doğduğu yeri biyografisinin mahcup olunacak bir başlangıcına dönüştürmemiş.
Köklerini romantize de etmemiş.
Onlarla ilişki kurmuş.
Dönmüş.
Düşünmüş.
Dönüştürmüş.
Ve kendi kişisel hikâyesini yalnızca anlatmakla yetinmeyip onu toplumsal bir değere çevirmiş.
Bence asıl kıymet tam burada.
Çünkü insanın kendi hikâyesine sahip çıkması yalnızca bireysel bir mesele değildir.
Doğru ellerde kişisel hikâyeler kolektif hafızaya dönüşebilir.
Bir insanın çocukluğundan kalan bir soru, bir toplumun kültür politikasına dönüşebilir.
Bir kişinin memleket özlemi, yüzlerce insanın üretim alanına dönüşebilir.
Bir hatıra kuruma dönüşebilir.
Bir köy, dünyanın sanatla ilişki kurduğu bir merkeze dönüşebilir.
Baksı bunun somut karşılığı.
Fakat büyük hikâyeleri yalnızca tek bir isim üzerinden okumak da çoğu zaman gerçeği eksik bırakır.
Tam burada Oya Koçan’ın varlığına ayrıca bakmak gerekiyor.
Çünkü kalıcı yapılar çoğu zaman tek kişilik kahramanlık hikâyeleriyle değil, müşterek emekle kurulur.
Büyük fikirlerin arkasında görünür olan kadar görünmeyen; anlatılan kadar taşınan; kuran kadar koruyan bir emek vardır.
Oya Hanım’ın yıllardır Baksı’nın kurumsal yapısında üstlendiği sorumluluk, bana büyük hayallerin yalnızca cesaretle değil, süreklilikle ayakta kaldığını bir kez daha düşündürdü.
Onların hikâyesini dinlerken zihnimde iki kelime belirdi:
Zora talip olmak.
Çünkü başka bir hayat mümkündü.
Daha kolay bir yerde.
Daha görünür bir merkezde.
Daha az dirençle.
Daha fazla imkânla.
Fakat merkezin uzağında bir coğrafyada kültür kurumu yaratmaya çalışmak, yalnızca sanatsal bir tercih değildir.
Aynı zamanda sosyolojik bir tavırdır.
Merkez ile çevre arasındaki kültürel eşitsizliğe verilmiş bir cevaptır.
Sanatın, kültürün ve entelektüel üretimin yalnızca metropollerin ayrıcalığı olduğu fikrine yapılmış sessiz ama güçlü bir itirazdır.
Yerel bilgiye, kadının üretimine, gencin geleceğine ve kültürel sürekliliğe yapılan bir yatırımdır.
Aslında Baksı bir coğrafyaya şunu söylüyor:
“Merkezin dışında olabilirsin; ama hikâyenin dışında değilsin.”
Bana kalırsa müzenin en güçlü cümlelerinden biri tam olarak bu.
Çünkü günümüz dünyasının en büyük eşitsizliklerinden biri yalnızca ekonomik değildir.
Bir de görünürlük eşitsizliği vardır.
Bazı şehirlerin, bazı hayatların, bazı insanların ve bazı hikâyelerin sürekli merkezde tutulması…
Diğerlerinin ise yavaş yavaş görünmez hâle gelmesi.
Baksı bu hiyerarşiyi tersine çeviriyor.
Yereli merkeze taşımaya çalışmıyor.
Merkezi yerele çağırıyor.
Bu, üzerinde uzun uzun düşünülmesi gereken güçlü bir kültürel tavır.
Hüsamettin Hocam’la sohbet ederken söylediği bir cümle ise bütün bu düşünceleri benim için çok daha kişisel bir yere taşıdı.
“Kendimle sürekli çatışan, sürekli mücadele eden biriyim,” dedi.
O cümleyi duyduğumda bir an sustum.
Çünkü insan bazen karşısındaki kişinin kendisini anlatırken kendi içinden geçen bir cümleyi duyuyor.
Ben de kendisiyle kolay uzlaşabilenlerden değilim.
Yaptığını kolay kolay yeterli bulamayanlardan…
Bir işi bitirdikten sonra bile zihninde bitiremeyenlerden…
Kendi içindeki sorularla, dış dünyanın sorularından daha fazla uğraşanlardan…
İnsan psikolojisinde iç çatışma çoğu zaman yalnızca olumsuz bir kavram gibi ele alınır.
Oysa her çatışma yıkıcı değildir.
Bazen insanın olduğu kişiyle olmak istediği kişi arasındaki mesafe, gelişimin en güçlü itici kuvvetine dönüşebilir.
Asıl mesele çatışmanın varlığı değil, onun neye dönüştüğüdür.
Bazı insanlar kendileriyle mücadele ettikçe kapanır.
Bazıları öfkelenir.
Bazıları içlerindeki huzursuzluğu başkalarına taşır.
Bazıları ise üretir.
Belki sanatın en eski kaynaklarından biri de tam burada saklıdır.
İnsan kendisine bakar.
Rahatsız olur.
Sorular sorar.
Parçalar.
Yeniden kurar.
Ve bazen içindeki o bitmeyen hesaplaşmayı bir esere dönüştürür.
Belki Baksı da biraz böyle okunabilir:
Bir insanın kendi içindeki soruların, dış dünyada somutlaşmış hâli olarak.
Hüsamettin Hocam’ın sanatında ve düşünsel dünyasında göç, gurbet, yabancılaşma, yerini kaybeden insan, yalnızlık, aidiyet ve hafıza meselelerinin bu kadar güçlü biçimde yer alması belki de tesadüf değil.
İnsan en çok hangi soruyla mücadele ediyorsa, hayatı boyunca farklı biçimlerde yine o sorunun etrafında dolaşıyor.
Ve tam burada Zeki Demirkubuz’u düşünmeden edemiyorum.
Demirkubuz’un sanatının merkezinde de insanın kendisinden kaçamaması vardır.
Onun karakterleri görünürde başkalarıyla, toplumla ya da kaderle mücadele ederler.
Ama derinlerde asıl karşılaşmaları kendileriyledir.
Vicdanlarıyla.
Arzularıyla.
Yalnızlıklarıyla.
Karanlık taraflarıyla.
Kendi içlerinde susturamadıkları seslerle.
Bu nedenle Demirkubuz’un fotoğraflarının Baksı’da yer bulması bana yalnızca iki sanatçının yollarının kesişmesi gibi gelmiyor.
Burada çok daha sembolik bir karşılaşma var.
Bir tarafta insanın kendi içine ısrarla bakan bir sanatçı.
Diğer tarafta kendi hikâyesine dönerek bir coğrafyanın hafızasını ayağa kaldıran başka bir sanatçı.
Bir tarafta insanın iç hafızası.
Diğer tarafta bir coğrafyanın kültürel hafızası.
Belki sanat tam da ikisinin kesiştiği yerde derinleşiyor.
Çünkü insan kendisine yeterince dikkatle baktığında toplumu da görmeye başlıyor.
Topluma dikkatle baktığında ise kaçınılmaz biçimde kendisiyle karşılaşıyor.
O gün Baksı’nın içinde yürürken bir ara dönüp babama baktım.
Ve şunu düşündüm:
İnsanın kökleri bazen soyut kavramlar değildir.
Bir sestir.
Bir yüzdür.
Çocukluğunuzdan beri bildiğiniz bir eldir.
Size nereden geldiğinizi hatırlatan bir bakıştır.
Sonra kızıma baktım.
Geleceğin de aslında soyut olmadığını düşündüm.
Gelecek; bugün bize bakarak büyüyen çocukların hafızasında kuruluyor.
Onlar yalnızca ne söylediğimizi değil, neyi önemseyerek yaşadığımızı öğreniyorlar.
Köklerimize nasıl davrandığımızı…
Dostlarımızı nasıl taşıdığımızı…
Emeği nasıl gördüğümüzü…
Bize yol açanları hatırlayıp hatırlamadığımızı…
Başarının geçmişi silmek değil, geçmişten yeni bir anlam çıkarabilmek olduğunu…
Sonra yirmi yıllık dostuma baktım.
Ve modern hayatın bize sürekli yeniyi överken, eskimeyen bağların kıymetini ne kadar az anlattığını düşündüm.
Yeni insanlar.
Yeni şehirler.
Yeni çevreler.
Yeni başlangıçlar…
Oysa insanın hayatındaki bazı şeylerin değerini yeni olmaları değil, zamana rağmen kalabilmeleri belirliyor.
İşte o anda Baksı benim için tamamen başka bir anlam kazandı.
Babam köktü.
Kızım devamlılıktı.
Dostum süreklilikti.
Oya Hanım müşterek emeğin sessiz kuvvetiydi.
Hüsamettin Hocam ise insanın kendi hikâyesini reddetmeden büyüyebilmesinin mümkün olduğunun yaşayan örneklerinden biriydi.
Ve bütün bu insanlar, bütün bu zamanlar aynı kelimede buluşuyordu:
Vefa.
Ama vefayı yalnızca duygusal bir sadakat olarak düşünmüyorum.
Vefa aynı zamanda etik bir tutumdur.
Bir hatırlama biçimidir.
Daha doğrusu, bir hatırlama sorumluluğudur.
Bize verileni yalnızca tüketmemek; onu çoğaltarak bizden sonrakilere aktarabilmektir.
Bu yüzden vefa aslında geçmişe dönük bir kavram değildir.
Tam tersine, gelecekle ilgilidir.
Babaya gösterilen vefa geçmişi korur.
Çocuğa karşı sorumluluk geleceği kurar.
Dosta sadakat zamanı anlamlandırır.
Toprağa vefa kültürü devam ettirir.
İnsanın kendi hikâyesine vefası ise bütün bunların başlangıç noktasıdır.
Çünkü insan kendisini var eden hikâyeyi inkâr ettiğinde, hayatının bir yerinde kendi anlamını da eksiltir.
Belki de bu yüzden Baksı’dan ayrılırken aklımda müzenin büyüklüğünden, mimarisinden ya da gördüğüm eserlerden daha fazla tek bir soru vardı:
İnsan kendi hikâyesini ne yapıyor?
Saklıyor mu?
Unutuyor mu?
Ondan utanıyor mu?
Bir yük gibi sırtından atmaya mı çalışıyor?
Yoksa bir gün dönüp ona yeniden bakıyor, anlamlandırıyor ve kendisinden sonra gelen insanların yoluna bir şey bırakacak kadar büyütebiliyor mu?
Çünkü hepimiz bir hikâyenin içinden geliyoruz.
Bazılarımız hikâyemizi değiştiriyoruz.
Bazılarımız ondan kaçıyoruz.
Bazılarımız onu saklıyoruz.
Bazılarımız yıllarca üzerini örtüyoruz.
Çok azımız ise ona gerçekten sahip çıkıyoruz.
Oysa insanın olgunlaşması geçmişinden kurtulması değildir.
Geçmişinin hayatındaki yerini doğru tayin edebilmesidir.
Ne onun esiri olmak…
Ne de onu inkâr etmek…
Onu anlayıp bugünkü kendisinin içine doğru bir yere yerleştirebilmek.
Baksı bana tam olarak bunu düşündürdü:
İnsan köklerini yanında taşıdığı için ağırlaşmaz.
Kökleri olduğunu bildiği için savrulmaz.
Ve belki vefa tam da burada başlar.
İnsan kendisini var edenleri unutmadan yürüyebildiğinde…
Başarısını geçmişini silmek için değil, geçmişine yeni bir anlam kazandırmak için kullanabildiğinde…
Kendi hikâyesini küçümsemeden büyüyebildiğinde…
Aldığını kendinden sonrakilere bırakabildiğinde…
Ve hayat onu ne kadar uzağa götürürse götürsün, bir gün geriye dönüp baktığında hâlâ kendisini tanıyabildiğinde.
Çünkü insan bazen dünyada bırakacağı en büyük eseri, yeni bir hikâye yazarak değil;
kendi hikâyesine vefa göstererek kurar.
