İnsanlık tarihi boyunca beslenme yalnızca yaşamı sürdürmenin bir aracı olmamış, aynı zamanda sağlığın korunması ve hastalıkların önlenmesi için kullanılan en temel yaklaşımlardan biri olmuştur. Antik Mısır, Mezopotamya, Anadolu, Antik Yunan ve Roma uygarlıkları incelendiğinde, bazı besinlerin sıradan gıdalar olmanın ötesinde özel bir yere sahip olduğu görülmektedir. Bu besinler dini ritüellerde kullanılmış, tedavi amaçlı reçetelere eklenmiş, savaşçıların ve atletlerin beslenmesinde yer almış ve uzun yaşamın sembolü olarak kabul edilmiştir.
Günümüzde “süper gıda” kavramı bilimsel bir tanımlama olmaktan ziyade, besin öğesi yoğunluğu yüksek ve sağlık üzerinde olumlu etkileri olabilecek gıdaları ifade etmek amacıyla kullanılan popüler bir terimdir. İlginç olan ise modern beslenme biliminin son yıllarda dikkat çektiği birçok besinin, binlerce yıl önce de farklı medeniyetlerin sofralarında bulunmuş olmasıdır. Fitokimyasallar, polifenoller, çözünür lifler, sağlıklı yağ asitleri ve antioksidan bileşikler açısından zengin olan bu geleneksel besinler; günümüzde kardiyometabolik hastalıklar, inflamasyon, bağırsak mikrobiyotası ve sağlıklı yaşlanma üzerine yapılan araştırmalarda yeniden ilgi odağı haline gelmiştir. Peki, antik çağın bu değerli besinleri gerçekten günümüzde de sofralarımızda yer almalı mı?
Susam
Yaklaşık 5.000 yıllık geçmişe sahip olan susam, Mezopotamya ve Antik Mısır’da yağ üretimi ve beslenmede önemli bir yere sahipti. Günümüzde içerdiği sesamin, sesamolin, lignanlar, E vitamini ve doymamış yağ asitleri sayesinde antioksidan kapasitesi yüksek bir yağlı tohum olarak değerlendirilmektedir. Araştırmalar susam tüketiminin lipid profili ve oksidatif stres belirteçleri üzerinde olumlu etkiler gösterebileceğini düşündürmektedir.
Keçiboynuzu
Akdeniz coğrafyasının en eski tarım ürünlerinden biri olan keçiboynuzu, antik dönemlerde doğal enerji kaynağı olarak tüketilmiştir. Yüksek çözünür posa içeriği sayesinde bağırsak sağlığını desteklerken içerdiği polifenoller antioksidan aktivite göstermektedir. Ayrıca düşük yağ içeriği ve doğal tatlılığı nedeniyle fonksiyonel beslenmede yeniden ilgi görmektedir.
Siyez ve Emmer Buğdayı
Modern buğdayın ataları olarak kabul edilen siyez ve emmer buğdayı yaklaşık 10 bin yıldır yetiştirilmektedir. Tam tahıl yapısını korudukları için diyet lifi, B vitaminleri ve fenolik bileşiklerden zengindir. Tam tahıl tüketiminin kardiyovasküler hastalık, tip 2 diyabet ve kolorektal kanser riskinde azalma ile ilişkili olduğu çok sayıda epidemiyolojik çalışmada gösterilmiştir.
İncir
Antik Yunan’da atletlerin enerji kaynağı olarak tükettiği incir, doğal şekerler, potasyum ve çözünür lif bakımından zengindir. İçerdiği fenolik bileşikler antioksidan kapasiteye katkı sağlarken bağırsak fonksiyonlarının düzenlenmesine de destek olabilir.
Bakla
Antik Mısır ve Mezopotamya mutfağının temel besinlerinden biri olan bakla; bitkisel protein, posa ve folattan zengindir. Düzenli baklagil tüketiminin glisemik kontrolü desteklediği, bağırsak mikrobiyotasını olumlu etkilediği ve kardiyometabolik risk faktörlerinin azaltılmasına katkı sağladığı bildirilmektedir.
Zeytin ve Zeytinyağı
Antik Akdeniz medeniyetlerinde kutsal kabul edilen zeytin ağacı, bugün de sağlıklı beslenme modellerinin merkezinde yer almaktadır. Sızma zeytinyağında bulunan polifenoller ve tekli doymamış yağ asitleri inflamasyonun azaltılması ve kardiyovasküler sağlığın korunmasıyla ilişkilendirilmektedir.
Bal
Bal, antik çağlardan beri doğal bir besin ve yara bakım ürünü olarak kullanılmıştır. İçeriğinde bulunan fenolik bileşikler ve flavonoidler sayesinde antioksidan özellik gösterirken, kontrollü tüketildiğinde sağlıklı beslenme düzeninde yer alabilecek doğal bir tatlandırıcıdır.
Özetle;
Antik uygarlıklar besinlerin moleküler yapısını bilmiyor olsalar da, kuşaklar boyunca aktarılan deneyimlerle bazı gıdaların sağlık üzerindeki olumlu etkilerini gözlemlemişlerdir. Günümüzde beslenme bilimi, bu geleneksel bilgilerin önemli bir kısmını biyokimyasal mekanizmalar ve epidemiyolojik çalışmalarla desteklemektedir. Ancak hiçbir besin tek başına hastalıkları önleyen veya tedavi eden mucizevi bir ürün değildir. Sağlığın korunmasında esas olan; sebze, meyve, tam tahıl, baklagil, yağlı tohum ve kaliteli yağ kaynaklarından zengin, çeşitliliği yüksek ve sürdürülebilir bir beslenme modelinin benimsenmesidir. Antik çağın sofralarından günümüze ulaşan susam, keçiboynuzu, baklagiller, tam tahıllar, zeytin ve bal gibi geleneksel besinler; yalnızca kültürel mirasımızın değil, aynı zamanda kanıta dayalı sağlıklı beslenmenin de değerli parçalarıdır. Belki de modern dünyanın aradığı “süper gıdalar”, binlerce yıldır insanlığın sofrasında sessizce varlığını sürdüren bu kadim besinlerdir.
Kaynakça
1. Estruch R, et al. Primary Prevention of Cardiovascular Disease with a Mediterranean Diet. New England Journal of Medicine, 2018.
2. Reynolds A, et al. Carbohydrate quality and human health: systematic review and meta-analysis. The Lancet, 2019.
3. Aune D, et al. Whole grain consumption and risk of cardiovascular disease, cancer, and all-cause mortality. BMJ, 2016.
4. Slavin JL. Dietary Fiber and Body Weight. Nutrition, 2005.
5. EFSA Panel on Nutrition. Health claims related to beta-glucans and maintenance of normal blood cholesterol concentrations. EFSA Journal.
6. Pathak N, Rai AK, Kumari R, et al. Value addition in sesame: A review of nutritional and health promoting properties. Journal of Food Science and Technology, 2014.
7. Rtibi K, et al. Carob (Ceratonia siliqua L.): A comprehensive review on nutritional composition and health benefits. Food Reviews International, 2021.
8. Alvarez-Suarez JM, et al. Honey as a source of dietary antioxidants: structures, bioavailability and evidence of protective effects. Antioxidants, 2018.
9. World Health Organization (WHO). Healthy Diet Fact Sheet.
10. Food and Agriculture Organization (FAO). Traditional Foods and Healthy Diets: Global Perspectives.
