Bazı cinayetler vardır; üzerinden yıllar geçer, dosyalar raflara kaldırılır, tanıkların hafızası zayıflar, olayın yaşandığı sokaklar ve binalar değişir. Ancak bir ailenin yüreğinde açılan yara, takvim yapraklarının değişmesiyle kapanmaz. Bir annenin evladına, bir çocuğun babasına, bir eşin hayat arkadaşına dair cevapsız soruları yıllarca yaşamaya devam eder.
İşte bu nedenle, yıllar önce işlenmiş bir cinayetin bugün aydınlatılması yalnızca adli bir başarı değil, aynı zamanda hukuk devletinin adalet arayışını sürdürme iradesinin de göstergesidir.
Peki, bir cinayetin üzerinden 20 yıl geçmişse adalet hâlâ mümkün müdür? Aradan geçen zaman, failin ceza almasının önünde kesin bir engel midir?
Bu soruların cevabı, ceza hukukunun temel kavramlarından biri olan dava zamanaşımı kurumunda saklıdır.
ZAMANAŞIMI, SUÇUN UNUTULMASI DEĞİLDİR
Ceza hukukunda zamanaşımı, belirli bir sürenin geçmesiyle devletin bir suç nedeniyle dava açma veya açılmış davayı sürdürme yetkisinin kanuni koşullar çerçevesinde ortadan kalkmasını ifade etmektedir.
Burada önemli bir ayrım bulunmaktadır: Bir suçun üzerinden uzun yıllar geçmesiyle o suçun hukuken soruşturulamaz hâle gelmesi aynı şey değildir. Zamanaşımı süresi dolmamışsa, yeni delillerin ortaya çıkması veya teknolojik imkânların gelişmesi üzerine soruşturma yürütülmesi mümkündür.
Dolayısıyla yıllar önce işlenmiş bir cinayetin bugün aydınlatılması, hukuken imkânsız değildir. Tam tersine, elde edilen yeni deliller, gelişen kriminal inceleme yöntemleri ve yeniden değerlendirilen tanık beyanları, geçmişte çözülemeyen dosyaların aydınlatılmasına katkı sağlayabilmektedir.
Ancak hukuk devletinin temel ilkesi unutulmamalıdır: Bir kişinin suçlandığı iddia edilmesi, onun suçlu olduğu anlamına gelmemektedir. Ceza yargılamasında suçun hukuka uygun delillerle ortaya konulması ve kişinin masumiyet karinesine saygı gösterilmesi esastır.
KASTEN ÖLDÜRME SUÇUNDA ZAMANAŞIMI KAÇ YILDIR?
Türk hukukunda kasten öldürme suçları bakımından zamanaşımı, suçun hangi kanuni düzenleme kapsamında kaldığına göre değişmektedir.
Türk Ceza Kanunu’nun 66. maddesi uyarınca, kural olarak:
Kasten öldürme suçunun temel şekli bakımından, müebbet hapis cezasını gerektiren suçlar için dava zamanaşımı süresi 25 yıldır.
Nitelikli kasten öldürme suçu bakımından, ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasını gerektiren suçlarda dava zamanaşımı süresi 30 yıldır.
Bununla birlikte, somut olayın niteliği, uygulanacak kanun hükümleri ve zamanaşımını etkileyen işlemler ayrıca değerlendirilmelidir. Türk Ceza Kanunu’nun 67. maddesinde düzenlenen zamanaşımının kesilmesi hâllerinde süre yeniden işlemeye başlamakta; kanunda belirtilen koşullarla süre uzayabilmektedir.
Bu nedenle, “Bir cinayetin üzerinden 20 yıl geçti, artık soruşturma yapılamaz” şeklindeki bir değerlendirme hukuken doğru değildir. Kasten öldürme suçları bakımından 20 yıl geçmiş olması, tek başına soruşturmanın veya kovuşturmanın sona ermesi sonucunu doğurmamaktadır.
Elbette zamanaşımının dolup dolmadığı, her dosyanın kendi koşulları ve kanuni hükümler çerçevesinde belirlenmelidir.
YILLAR SONRA ORTAYA ÇIKAN DELİLLER NEYİ DEĞİŞTİRİR?
Adli bilimlerde yaşanan gelişmeler, geçmişte sonuçlandırılamayan soruşturmalar açısından önemli imkânlar sunmaktadır. DNA analizleri, yeniden incelenen biyolojik örnekler, dijital kayıtlar, telefon verileri, kamera görüntüleri ve daha önce yeterince değerlendirilememiş tanık anlatımları, olayların yeniden ele alınmasını sağlayabilmektedir.
Bununla birlikte her eski dosyada bu imkânların mevcut olduğunu söylemek mümkün değildir. Delillerin korunma koşulları, olay yerinin durumu, tanıkların beyanlarının güvenilirliği ve deliller arasındaki bağlantılar belirleyici olmaktadır.
Burada önemli olan, yalnızca bir şüpheliye ulaşmak değil, maddi gerçeği hukuka uygun yöntemlerle ortaya çıkarmaktır. Çünkü adalet, yalnızca bir suçun failini bulmakla değil, doğru kişiyi doğru delillerle ve adil bir yargılama sonucunda sorumlu tutmakla gerçekleşmektedir.
YİRMİ YIL SONRA ADALET YERİNİ BULABİLİR Mİ?
Bu sorunun cevabı açıktır: Evet, hukuki koşullar mevcutsa aradan 20 yıl geçtikten sonra da adaletin tecelli etmesi mümkündür.
Ancak burada iki hususu birbirinden ayırmak gerekir. Birincisi, cinayetin aydınlatılması ve maddi gerçeğin ortaya çıkarılmasıdır. İkincisi ise fail hakkında ceza davası yürütülmesi ve mahkûmiyet hükmü kurulabilmesidir.
Dava zamanaşımı dolmamışsa soruşturma ve kovuşturma, diğer kanuni koşullar da mevcut olmak kaydıyla sürdürülebilir. Buna karşılık dava zamanaşımının dolması, kural olarak ceza davasının yürütülmesine engel teşkil eder. Bu nedenle bir cinayetin yıllar sonra aydınlatılabilmesi ile failin mutlaka cezalandırılabileceği düşüncesi aynı anlama gelmemektedir.
Hukuk, bir taraftan suçların cezasız kalmamasını amaçlarken diğer taraftan hukuki güvenliği, makul süre ilkesini ve kişilerin temel haklarını korumaktadır. Adaletin gücü de bu dengeyi muhafaza edebilmesinden kaynaklanmaktadır.
ADALETİN HAFIZASI OLMALIDIR
Tarih boyunca devletlerin en önemli sınavlarından biri, zamanın ve güç ilişkilerinin gölgesinde kalan hakikati ortaya çıkarabilmek olmuştur. Güçlü bir hukuk düzeni, yalnızca suç işlendiği anda harekete geçen değil, hukuki imkânlar çerçevesinde maddi gerçeğe ulaşma iradesini sürdüren bir düzendir.
Bir cinayetin üzerinden yıllar geçmesi, mağdurun yakınlarının adalet beklentisini ortadan kaldırmadığı gibi hukuk devletinin sorumluluğunu da kendiliğinden sona erdirmemektedir. Bununla birlikte bu sorumluluk, kanunların çizdiği sınırlar içerisinde yerine getirilmelidir.
Çünkü hukuk, intikam duygusuyla değil, delille; önyargıyla değil, muhakemeyle; kişisel kanaatlerle değil, kanunla hareket eder.
Sonuç olarak, 20 yıl önce işlenmiş bir cinayetin bugün aydınlatılması hukuken mümkündür. Fakat soruşturmanın sonucunda ceza davası açılıp açılamayacağı ve failin cezalandırılıp cezalandırılamayacağı, ilgili zamanaşımı hükümleri ve somut olayın özellikleri dikkate alınarak belirlenmelidir.
Zaman bazı izleri silebilir; fakat hukuk devletinin görevi, gerçeğe ulaşmak için elindeki hukuki imkânları sonuna kadar kullanmaktır. Adaletin kıymeti yalnızca hızlı işlemesinde değil, doğru kişiye, doğru delillerle ve hukuk içinde ulaşabilmesindedir.
Unutulmamalıdır ki adalet, geçmişi değiştiremez; ancak geçmişte yaşanan bir haksızlığın hukuki karşılığını bulabilmesi için mücadele edebilir. Bir hukuk devletinin itibarı da tam olarak bu iradede saklıdır.
