Ömer Hayyam Yazıları

Ömer Hayyam Kimdir?

Asıl adı Gıyaseddin Ebu'l-Feth Ömer ibni İbrahim el-Hayyam'dır. 18 Mayıs 1048'de İran'ın Nişabur kentinde doğdu. Ömer Hayyam, bir çadırcının oğluydu; Farsçada çadırcı anlamına gelen soyadını babasının mesleğinden aldı. Babasının İslam'ı seçmiş bir Zerdüşt olması muhtemeldir. Çocukluğu Nişabur'da geçti; yetenekleri fark edilerek Horasan bölgesinin ünlü hocası İmam Muvaffak Nişaburi'nin nezaretinde eğitim gördü. Ayrıca Zerdüşt mühtedi matematikçi Ebu Hasan Behmenyar'dan ders aldı. İran'ın Selçuklular yönetiminde olduğu dönemde yaşayan Hayyam, Horasan ülkesindeki büyük şehirleri, Belh, Buhara ve Merv gibi bilim merkezlerini gezdi, Bağdat'a da gitti. 1068 dolaylarında Buhara'ya giderek Ark'ın ünlü kütüphanesini ziyaret etti. 1070 civarında Semerkand'a taşındı ve burada şehrin valisi Ebu Tahir Abdurrahman ibn 'Alak'ın himayesi altında meşhur cebir üzerine incelemesini yazmaya başladı.

Zamanının hükümdarlarından, özellikle Selçuklu Sultanı Melikşah ve Karahanlı Şemsülmülk'ten büyük yakınlık gördü. Saraylarına ve meclislerine sık sık konuk oldu. Reşidüddin'in "Cami-üt-Tevarih" adlı eserinde anlattığına göre Nizamülmülk ve Hasan Sabbah, Ömer Hayyam ile okul arkadaşları ve yakın dosttular. Nizamülmülk, bilgisine çok güvendiği için devlet yönetimi konusunda kendisine yardımcı olması için Hayyam'dan yardım istedi, ancak o, saray entrikalarından hayatının sonuna kadar uzak kalmayı yeğlediği için bu teklifi geri çevirdi. 1074-5 yıllarında Veziriazam Nizamülmülk tarafından Merv'de Melikşah ile buluşmaya davet edildi ve Sultan'ın hizmetine girdi. İsfahan'da bir rasathane kurmakla ve Fars takviminin revizyonu için hassas astronomik gözlemler yapmakla görevlendirildi. 21 Mart 1079 yılında tamamladığı "Celali Takvimi" olarak bilinen takvim için büyük çaba sarf etmiştir. Güneş yılına göre düzenlenen bu takvim 5000 yılda bir gün hata verirken, bugün kullandığımız "Gregoryen Takvimi" 3330 yılda bir gün hata vermektedir. Melikşah ve Nizamülmülk'ün ölümünden sonra sarayda gözden düştü ve Mekke'ye hac yolculuğuna çıktı. Daha sonra yeni Sultan Sencer tarafından Merv'e, muhtemelen bir saray astroloğu olarak çalışmak üzere davet edildi. Sağlığı bozulunca Nişabur'a dönmesine izin verildi ve münzevi bir hayat yaşadı.

Gerek kendi yaşadığı dönemde, gerekse sonraki çağlarda yazılan tüm kaynaklarda, Ömer Hayyam'ın çağının bütün bilgilerini edindiği, o alanlarda derin tartışmalara girdiği, fıkıh, ilahiyat, edebiyat, tarih, fizik ve astronomi okuttuğu yazılıdır. Fars polimat, matematikçi, astronom, tarihçi, filozof ve şairdi. Bir bilgin olarak Birinci Haçlı Seferi sırasında Selçuklu hanedanının yönetimiyle çağdaştı. Matematik alanında en çok koniklerin kesişimiyle geometrik çözümler sağladığı kübik denklemlerin sınıflandırılması ve çözümü konusundaki çalışmalarıyla tanınmıştır. Ayrıca paralel aksiyomun anlaşılmasına katkıda bulunmuş, binom açılımını ve bu açılımdaki katsayıları bulan ilk kişi olmuştur.

Ömer Hayyam, İran ve doğu edebiyatında rubai türünün kurucusudur. Batı ülkelerinde adına birçok dernek kurulmuş, rubaileri bütün batı dillerine çevrilmiştir. Matematik, fizik, astronomi ve tıp alanlarında birçok icadı ve önemli eseri bulunmaktadır. İbn-i Sina'dan sonra Doğu'nun yetiştirdiği en büyük bilgin olarak kabul edilmiştir. Hayyam, rubailerini yazarken oldukça kolay anlaşılan, akıcı ve açık bir dil kullandı. Şiirlerinde gerçekçiydi. Yaşadıklarını ve gözlemlediklerini olduğu gibi dile getirdi. Ona göre, en şaşmaz ölçü akıl ve sağduyuydu. İnsanoğlu, gerçeğe ancak akıl yolu ile ulaşabilirdi. Şiirlerinde zamanının haksızlıklarını ve saçmalıklarını ince ve alaycı bir dille yerdi. Dörtlüklerinin konusunu aşk, şarap, dünya, insan hayatı ve yaşama sevinci gibi temalardan seçti. İnsan hayatının ana dokularına felsefi bir gözle baktı. Rubailerinin sayısının Rubaiyat'ının istinsah tarihlerine göre günümüze yaklaştıkça arttığı görülmekte ve birçoğunun zamanla ona izafe edilen başka şairlerin şiirleri olduğu anlaşılmaktadır. Kendi özgün üslubunu yansıtan rubailerin sayısı 100 civarındadır. XIX. yüzyıldan itibaren Türkiye'de Hayyam'ın rubailerine olan ilginin artmasıyla birlikte şiirleri üzerine birçok yazı yazılmış ve rubailerin birçok tercümesi yapılmıştır. Rubailerin bilinen en eski Türkçe çevirisi Muallim Feyzi'ye aittir.

"Horasan'ın yıldızı; İran'ın ve Irak'ın dahisi, feylesofların prensi Ömer" şeklinde anıldı. 4 Aralık 1131'de 83 yaşında doğduğu yer olan Nişabur'da hayatı sona erdi ve şimdi Ömer Hayyam'ın Türbesi olan yere gömüldü. Hayyam, yaptığı çalışmaların çoğunu kaleme almamıştır, ancak kendisi birçok teori ve icadın isimsiz kahramanıdır. Çeşitli bilim dallarında birçok eser yazan Ömer Hayyam'ın eserlerinden 18 tanesinin adı bilinmektedir.

Eserleri:
1. Rubâʿiyyât
2. Ziyc-i Melikşahi (Astronomi ve takvime dair, Melikşah'a ithaf edilmiştir)
3. Kitabün fi'l Burhan ül Sıhhat-ı Turuk ül Hind (Geometriye dair)
4. Risaletün fi Berahin İl Cebr ve Mukabele (Cebir ve denklemlere dair)
5. Müşkilat'ül Hisab (Aritmetiğe dair)
6. İlm-i Külliyat (Genel prensiplere dair)
7. Newruzname (Takvim ve yılbaşı tespitine dair)
8. Risaletün fil İhtiyal li Marifet (Altın ve gümüşten yapılmış bir cisimde altın ve gümüş miktarının bilinmesine dair)
9. Risaletün fi Şerhi ma Eşkele min Musaderat (Öklid'in bir probleminin çözülmesi metoduna dair)
10. Risaletün fi Vücud (Felsefede ontoloji bahsine dair)
11. Muhtasarun fi't Tabiiyat (Fizik İlmine dair)
12. Risaletün fi'l Kevn vet Teklif (Felsefeye dair)
13. Levazim'ül Emkine (Meskûn yerlerin iklimi ve hava değişikliklerine dair)
14. Fil Cevab Selaseti Mesâil ve fi Keşfil Hicab (Üç meseleye cevap ve alemde zıtlığın zorunlu olduğuna dair)
15. Mizan'ül Hikem (Pırlantalı eşyaların taşlarını çıkarmadan kıymetini bulmanın yöntemine dair)
16. Abdurrahman'el Neseviye Cevab (Hak Teâlâ'nın alemleri yaratmasının ve insanları ibadetle yükümlü kılmasının hikmetine dair)
17. Nizamülmülk (Arkadaşı olan vezirin biyografisi)
18. Eş'arı bil Arabiyye (Arapça rubaileri)
19. Fil Mutayat (İlim prensipleri)