Celal Bayar Yazıları

Celal Bayar Kimdir?

Mahmut Celalettin Bayar, 16 Mayıs 1883 tarihinde Bursa'nın Gemlik ilçesinin Umurbey köyünde doğdu. Ailesi, şimdi Bulgaristan'a ait olan Plevne şehrinden göç etmiştir. Babası, ilmiye sınıfına mensup bir fıkıh bilgini olan Abdullah Fehmi Efendi'dir. 93 Harbi'nden sonra muhacir olarak geldiği Bursa'nın Umurbey köyündeki rüştiyede müdürlük ve bir ara Gemlik'te müftülük yapmıştır. Bayar, Abdullah Fehmi Efendi'nin; Behzat ve Asım'dan sonraki üçüncü oğludur.

İlk ve orta öğrenimini babasının yanında gören Bayar, memuriyet hayatına atıldı. Gemlik Mahkeme Kalemi ve Reji İdaresinde stajyer memur olarak çalışma hayatına başladı. Ardından Bursa'ya giderek Ziraat Bankası'nda veznedar olarak görev aldı ve bu sırada Fransız papazlar yönetimindeki Collège Français de l'Assomption'da Fransızca okuluna devam etti. İpekböcekçiliği eğitimi veren Darüllâlim-i Harir'de (İpek Meslek Okulu) eğitim gördü. 1905 yılında Deutsche Orientbank'ın imtihanını kazanarak burada kısa zamanda imza sahibi oldu. Daha sonra İttihad-ı Milli bankasında çalıştı. 1903'te, İnegöl'ün yerlilerinden ve eşrafından Refet Bey'in kızı Reşide ile evlendi; bu evlilikten Refii (1904-1940), Turgut (1911-1983) ve Nilüfer Gürsoy (1921-2024) adlarında üç çocuğu olmuştur.

1907'de İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin Bursa'daki gizli kolu olan Küme adlı örgüte girdi. 1908 yılında İkinci Meşrutiyet'in ilanından sonra cemiyetin Bursa şubesinin önce rehber muavini, sonra da rehberi oldu. 31 Mart Olayı (1909) başlayınca Hareket Ordusu'na katılmak üzere Bursalı İttihatçılardan bir gönüllü birliği oluşturdu. İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin fırka (parti) konumunu alması üzerine Bursa sorumlu yazmanlığına (kâtib-i mesul) atandı. Ardından aynı görevle 1911'de İzmir'e gönderildi. Halka Doğru cemiyetini kuran ve parti görüşlerini yansıtan aynı adlı bir dergi çıkaran Bayar, bu dergide Turgut Alp takma adıyla yazılar yazdı. 1913 yılı sonunda İzmir'e gelen Celâl Bayar, İttihat ve Terakki Cemiyeti'ne katmak için spor yapan Altaylı gençleri davet etti ve 1914 yılının 16 Ocak tarihinde Altay fiilen kuruldu. Celâl Bayar, Şark İdadisinde faaliyet gösteren Altay'ın kuruluşu için para yardımında bulundu.

I. Dünya Savaşı'nın ardından İttihat ve Terakki iktidardan uzaklaştırılınca savaş suçlusu olarak İzmir Sıkıyönetim Mahkemesi'nde yargılandı ve aklandı. Mütareke döneminde İzmir Redd-i İlhak Cemiyeti ve İzmir Müdâfaa-i Hukuku Osmaniye Cemiyeti'nin kuruluşuna katıldı (1918). İzmir'in işgali tehlikesi belirince arkadaşı Jandarma Yüzbaşısı Sarı Efe Edip ile birlikte dağlara çekilerek Gökçen Efe'ye sığındı. Galip Hoca takma adıyla, zeybek ve köy hocası kılığında köy köy dolaşarak işgale karşı propaganda yaptı. İzmir'in işgalinden sonra Söke yöresindeki ulusal direnişçilerle iş birliği yaptı ve Aydın'ın geri alınması mücadelesine katıldı. Denizli cephesinde Demirci Mehmet Efe'ye danışman oldu. Balıkesir Kongresi kararıyla Akhisar cephesi alay komutanlığına getirildi.

12 Ocak 1920'de toplanan son Osmanlı Mebusan Meclisi'ne Saruhan Sancağı (Manisa) milletvekili olarak katıldı. İstanbul'un işgalinden sonra (16 Mart 1920) gizlice Bursa'ya geçti. Mustafa Kemal Paşa'nın isteğiyle bir süre Bursa'da kalarak Kuvâ-yi Milliye örgütüyle iş birliği yaptı. 8 Mayıs 1920'de Ankara'ya geçerek I. dönem Türkiye Büyük Millet Meclisi'ne Bursa mebusu olarak katıldı. Mecliste İktisat encümeni raportörlüğü yaptı. 1921-1922 yılları arasında İktisat Vekili olarak görev yaptı. Lozan Barış Konferansı'na müşavir göreviyle katıldı. 1923 seçimlerinden sonra İkinci Büyük Millet Meclisi'ne İzmir Milletvekili olarak girdi. Türk Kurtuluş Savaşı'nda göstermiş olduğu üstün hizmetler dolayısıyla Kırmızı-Yeşil şeritli İstiklâl Madalyası ile taltif edildi.

Cumhuriyet'in ilanından sonra, Mart 1924'te Mübadele, İmar ve İskân vekilliğine atandı. Temmuz 1924'te bu görevden istifa etti. 1924 yılında Türkiye İş Bankası'nın kurulmasında önemli rol oynadı ve 1932'ye değin genel müdürlüğünü yaptı. 1932-1937 tarihleri arasında İktisat Vekilliği, 1937-1939 yılları arasında Başvekillik yaptı. 1943 yılına kadar İzmir Milletvekili olarak siyasi hayatını sürdürdü.

Çok partili siyasi hayata geçilmesi üzerine 7 Ocak 1946'da arkadaşları ile birlikte Demokrat Parti'yi kurdu ve başkanlığına getirildi. Demokrat Parti'nin 1950 seçimlerini kazanmasından sonra 22 Mayıs 1950'de Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından Türkiye'nin üçüncü cumhurbaşkanı seçildi. Asker kökenli olmayan ilk cumhurbaşkanıdır. 1954 ve 1957 seçimleri sonunda da yeniden cumhurbaşkanı oldu. On yıl cumhurbaşkanlığı yapan Celal Bayar, 27 Mayıs 1960 darbesiyle askeri cunta tarafından iktidardan indirildi. Darbe sabahı Çankaya Köşkü'nde intihar girişiminde bulundu ancak engellendi.

Yassıada Mahkemesi tarafından idama mahkûm edildi (15 Eylül 1961). Yaşı nedeniyle idam cezası daha sonra müebbet hapse çevrildi. Yassıada'dan Kayseri bölge cezaevine nakledilen Bayar, sağlık nedeniyle 8 Kasım 1964 tarihinde serbest bırakıldı. 8 Temmuz 1966'da da dönemin cumhurbaşkanı Cevdet Sunay tarafından, Anayasa'nın 97. maddesinde yazılı sebeplere dayanılarak affedildi.

Bundan sonra eski DP'lilerin siyasal haklarının geri verilmesi için çalıştı. 1965 ile 1972 arasında "Ben de Yazdım" başlığıyla 8 cilt halinde anılarını yayımladı. 1969'da "Başvekilim Adnan Menderes" adlı bir kitabı yayımlandı. 22 Ağustos 1986 tarihinde, 103 yaşında İstanbul'da vefat etti. Cenazesi, 28 Ağustos 1986'da Ankara'da devlet töreninin ardından doğum yeri olan Bursa-Umurbey'de toprağa verildi. Doğduğu ev, Yapı Kredi Bankası Genel Müdürü Kazım Taşkent'in katkılarıyla restore edilmiştir. 1992 yılında kurulan Manisa'daki Celal Bayar Üniversitesine adı verilmiştir.