Polonya'da Anayasa Mahkemesi krizinin nedeni ne? İşte 11 yıllık kavganın perde arkası

Polonya’da Başbakan Donald Tusk hükümeti ile muhalefetteki Hukuk ve Adalet Partisi’ne (PiS) yakın Cumhurbaşkanı Karol Nawrocki arasındaki yargı gerilimi, Anayasa Mahkemesi binasının önünde sokağa taştı. Hükümet atılan adımları hukukun üstünlüğünü yeniden tesis etme çabası olarak savunurken, muhalefet yaşananları “darbe” olarak nitelendiriyor. Bugünkü tablonun arkasında ise 11 yıl önce başlayan bir kavga bulunuyor.

KRİZİN KÖKÜ 2015'E UZANIYOR

Ekim 2015'te görev süresi dolmak üzere olan Sejm (Meclis), Anayasa Mahkemesine 5 yargıç seçti. Bu yargıçlardan 3'ü Kasım’da, 2'si Aralık başında görev süresi dolacak yargıçların yerine seçilmişti. Dönemin Cumhurbaşkanı Andrzej Duda bu yargıçların yeminini kabul etmedi. Seçimi kazanan PiS ise dolu sayılan koltuklara yeni yargıçlar seçti.

Anayasa Mahkemesi, 3 Aralık 2015'teki kararında önceki Meclis’in seçtiği 5 yargıçtan yalnızca 2'sinin seçiminin dayandığı hükmü anayasaya aykırı buldu. Sonraki yıllarda emekliye ayrılan yargıçların yerine atamalar yapıldı ve PiS mahkemedeki tüm koltukları kendisine yakın isimlerle doldurdu. Bu sürecin sonunda PiS’in seçtiği yargıçlardan Julia Przylebska, Cumhurbaşkanınca mahkeme başkanlığına atandı.

AVRUPA MAHKEMELERİNDEN ART ARDA KARARLAR

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM), 7 Mayıs 2021'deki Xero Flor kararında 2015'teki yargıç seçiminin usulsüz olduğuna ve başvurucunun “kanunla kurulmuş mahkeme” hakkının ihlal edildiğine hükmetti. Polonya Anayasa Mahkemesi ise Kasım 2021'de AİHM’in bu karardaki yorumunun Polonya Anayasası’yla çeliştiğine karar verdi.

Polonya Yüksek İdare Mahkemesi de 2022'de verdiği bir kararda, Anayasa Mahkemesinde anayasaya aykırı biçimde atanmış ve usulüne uygun seçilen yargıçların yerini almış yargıçlar bulunduğunu tespit etti. Avrupa Birliği Adalet Divanı da Aralık 2025'te, mahkemenin 3 yargıcı ile başkanının atanmasındaki ciddi usulsüzlüklerin kurumun bağımsızlığını ve tarafsızlığını zedelediğine hükmetti.

TUSK’IN VAADİ, NAWROCKİ’NİN ENGELİ

Tusk liderliğindeki Avrupa yanlısı hükümet, 2023'te yargının bağımsızlığını yeniden tesis etme vaadiyle iktidara geldi. Ancak PiS’e yakın Nawrocki, 2025'te Cumhurbaşkanı seçilmesinin ardından bu çabaları engelleyen adımlar attı. Mahkemeye ilişkin düzenleme girişimleri, biri Nawrocki olmak üzere PiS’e yakın iki Cumhurbaşkanının vetosuna takıldı.

Swieczkowski ise PiS hükümeti döneminde, Şubat 2022'de Anayasa Mahkemesi yargıçlığına seçildi. 9 Aralık 2024'te de dönemin Cumhurbaşkanı Duda tarafından mahkeme başkanlığına atandı. Swieczkowski daha önce PiS hükümetinde Adalet Bakan Yardımcısı olarak görev yapmıştı.

MART 2026: 6 YARGIÇ SEÇİLDİ, YEMİN KRİZİ BAŞLADI

Mevcut Sejm, 13 Mart 2026'da 15 üyeli mahkemeye Krystian Markiewicz, Anna Korwin-Piotrowska, Maciej Taborowski, Magdalena Bentkowska, Marcin Dziurda ve Dariusz Szostek’i seçti. 2016'da çıkarılan yasa, seçilen yargıcın Cumhurbaşkanı huzurunda yemin etmesini öngörüyor. İktidar koalisyonu ise yeminin tören niteliğinde olduğunu, Sejm’in seçiminin bağlayıcı olduğunu savunuyor.

Nawrocki, seçim sürecinde usulsüzlük bulunduğunu öne sürerek aralarında Korwin-Piotrowska’nın da olduğu yargıçların yeminini kabul etmedi. Swieczkowski de yargıçların ancak Cumhurbaşkanı huzurunda yemin ettikten sonra göreve başlayabileceğini savunarak bu isimleri mahkemeye kabul etmedi. Yeminlerini noter huzurunda eden yargıçlar belgelerini Cumhurbaşkanlığına teslim ettikten sonra mahkemeye gitti, ancak bina önünde yoğun polis önlemi ve protestolarla karşılaştı.

Anayasa Mahkemesi, Cumhurbaşkanının Meclis’in seçtiği yargıçlara yemin ettirme zorunluluğu bulunmadığına karar verdi. AİHM ise Mayıs’ta verdiği ara kararla 4 yargıcın göreve başlamasına izin verilmesini istedi.

“TUSK’IN SAĞ KOLU” DA MAHKEMEYE SEÇİLDİ

Gerilim Eylül’de yeni bir boyut kazandı. Meclis, Tusk’ın yakın çalışma arkadaşı Maciej Berek’i mahkemeye seçti. Eleştirmenler bu adımın, hükümetin denge ve denetim mekanizmasını yeniden kurma hedefiyle çeliştiğini savundu. Nawrocki de mahkemenin son ihtiyacının, özellikle Başbakanın yakın çalışma arkadaşı olan bir siyasetçi olduğunu söyleyerek bu seçime tepki gösterdi.

Nawrocki’den davet gelmeyince Berek, 14 Ekim’de Meclis’te düzenlenen bir törenle yemin etti. Savcılar, yeni yargıçların göreve başlamasını engelledikleri gerekçesiyle 2 yetkili hakkında suçlamada bulundu. Swieczkowski ise 3 yargıç hakkında işlem başlattı.

GÖZLER 3 KASIM’DA

Yargı atamalarındaki anlaşmazlık, Anayasa Mahkemesinin çalışmalarını fiilen durma noktasına getirmiş durumda. Hükümet ve Cumhurbaşkanı birbirinin önerdiği isimleri tanımıyor. Basına yansıyan bilgilere göre, mevcut Meclis’in seçtiği yargıçlar 3 Kasım’da mahkemenin Genel Kurulunu, ağırlıklı olarak bütçeyi onaylamak üzere toplamayı planlıyor.

POLONYA’DA YAŞANANLAR

Polonya Anayasa Mahkemesinin internet sitesinde, yerel saatle 18.00 sularında Mahkeme Başkanı Swieczkowski ve Başkan Yardımcısı Sochanski’nin görevlerinden uzaklaştırıldığına ilişkin bir duyuru yayımlandı. Kararı, mevcut Sejm tarafından mahkemeye seçilen yargıçlardan Anna Korwin-Piotrowska verdi. Swieczkowski ve Sochanski’nin görevleri 1 ay süreyle askıya alındı.

Aynı gün Adalet Bakanı ve Başsavcı Waldemar Zurek de Swieczkowski ile Sochanski’nin yargı dokunulmazlığının kaldırılması için mahkemeye 5 başvuruda bulunduğunu açıkladı. Başvuruların 4'ü Swieczkowski’yi, 1'i Sochanski’yi kapsıyor. Zurek, iki ismin yargıçların görevini yapmasını engelleyerek yükümlülüklerini yerine getirmediğini öne sürdü.

BİNA ÖNÜNDE GÖSTERİ, 3 GÖZALTI

Polonya basınına göre, gelişmeler üzerine mahkeme binası önünde PiS Genel Başkanı Jaroslaw Kaczynski, eski Başbakan Mateusz Morawiecki ve eski Anayasa Mahkemesi Başkanı Julia Przylebska’nın da aralarında bulunduğu çok sayıda kişi toplandı. Mahkeme binası polis ablukasına alındı.

Polisin açıklamasına göre ekipler, yargıçların ve personelin can güvenliğine yönelik olası bir tehdit bildiren Korwin-Piotrowska’nın talebi üzerine bölgeye sevk edildi. Varşova polisi, mahkeme binasına girmediğini belirterek binanın basıldığı iddialarını reddetti. Çitlere tırmandığı ileri sürülen 3 kişi gözaltına alındı, polise çeşitli cisimler de atıldı.

MAHKEMEDEN “DARBE” AÇIKLAMASI

Swieczkowski’ye bağlı mahkeme yönetimi kararı tanımadı. Yönetim, internet sitesinin hukuka aykırı biçimde ele geçirildiğini ve Korwin-Piotrowska’nın mahkemenin yargıcı olmadığını savundu. Mahkemenin resmi X hesabından yapılan paylaşımda yaşananlar “darbe” olarak nitelendirildi ve sürece katılan herkesin suç işlediği iddia edildi.

Kaczynski başta olmak üzere PiS’li siyasetçiler, Tusk hükümetinin mahkemeye darbe yaptığını öne sürdü. Eski Başbakan Morawiecki ise yemini Cumhurbaşkanınca kabul edilmeyen bir yargıcın kendisini mahkeme başkanı ilan edip yönetimi görevden uzaklaştırdığını, polisin de binayı güvenlik altına aldığını savundu.

NAWROCKİ UÇAĞINI HAVADA GERİ ÇEVİRDİ

Cumhurbaşkanı Karol Nawrocki, X hesabından yaptığı paylaşımda, “Böyle bir zamanda Cumhurbaşkanının Polonya’da olması gerekiyor. Senegal’e uçuşumu yarıda kesiyorum. Geri dönüyorum.” ifadelerini kullandı. Senegal’e gitmek üzere havalanan Nawrocki’nin uçağı, İspanya üzerinden Polonya’ya dönüş rotasına girdi. Flightradar24 verilerine göre dönüş uçuşunu 1 milyondan fazla kişi takip etti.

Nawrocki, Cumhurbaşkanlığı Sarayı’nda Swieczkowski ve Yüksek Mahkeme Birinci Başkanı Zbigniew Kapinski ile görüştü.

CUMHURBAŞKANI İLE YARGIÇ ARASINDA ARBEDE

Görüşmenin ardından Kapinski ile birlikte Anayasa Mahkemesi binasına gelen Nawrocki’yi girişte Korwin-Piotrowska durdurmaya çalıştı. Kameralara yansıyan görüntülerde Nawrocki’nin kendisine “Lütfen çekilin” dediği, Korwin-Piotrowska’nın ise Cumhurbaşkanını fiziksel olarak tutarak içeri giremeyeceğini söylediği görüldü.

Kısa süren itişmenin ardından Nawrocki binaya girdi. Kendisine Kapinski ve görevden uzaklaştırıldığı açıklanan Başkan Yardımcısı Sochanski eşlik etti. Taraflar yaşanan fiziksel müdahale konusunda birbirini suçladı. Nawrocki daha sonra alandan ayrıldı. Korwin-Piotrowska’nın, Cumhurbaşkanını mahkemeye görevden uzaklaştırılan iki isim olmadan, yalnız gelmesi şartıyla davet ettiği öğrenildi.

TUSK: “BAŞKA BİR YOL YOK”

Başbakan Donald Tusk ise X hesabından, “Hukukun üstünlüğünü yeniden tesis etmek bizim görevimizdir. PiS iktidarının yıllarca süren hukuksuzluğunun ardından bu zor, zaman zaman sancılı bir süreçtir ve kararlı adımlar atılmasını gerektirir. Başka bir yol yok.” değerlendirmesinde bulundu.

G20 Dışişleri Bakanları Toplantısı için ABD’nin Atlanta kentinde bulunan Başbakan Yardımcısı ve Dışişleri Bakanı Radoslaw Sikorski de polis müdahalesini savundu. Sikorski, müdahalenin usulüne uygun olarak seçilmiş yargıçların mahkemenin çalışmalarını yeniden başlatabilmesi amacıyla yapıldığını ileri sürdü.

ABD’DEN İTİDAL ÇAĞRISI, 2 BÜYÜKELÇİ İSTİFA ETTİ

ABD’nin Varşova Büyükelçisi Tom Rose, gelişmelerden endişe duyduğunu belirterek siyasi gerilimin şiddete dönüşmemesi ve tarafların itidal göstermesi çağrısında bulundu. Rose, ABD’nin Polonya’nın istikrarını, güvenliğini ve demokratik geleceğini önemsediğini kaydetti.

Polonya’nın Pekin Büyükelçisi Jakub Kumoch ile Bükreş Büyükelçisi Pawel Soloch yaşanan olaylar nedeniyle istifa etti. İngiltere’de Reform UK lideri Nigel Farage de durumun çok ciddi olduğunu belirterek, yaşanan gözaltıları ve mahkemeye yönelik müdahaleyi AB’yi savunma girişimi olarak nitelendirdi.