Afife Jale Yazıları

Afife Jale Kimdir?

Afife Jale (1902, İstanbul - 24 Temmuz 1941, İstanbul), Türk tiyatrosunun öncü isimlerinden biridir. 1902 yılında İstanbul'un Kadıköy semtinde dünyaya geldi. Babası Hidayet Bey, annesi Methiye Hanım'dır. Behiye Hanım ve Salâh Bey adında iki üvey kardeşi vardır. İstanbul Kız Sanayi Mektebi'nde eğitim gördü. Darülbedayi'nin açtığı tiyatro kursu sınavını kazandı ve 10 Kasım 1918'de kuruma kabul edildi. O dönemde Osmanlı Devleti'nde Müslüman kadınlar, seyirci olarak bile tiyatroya ancak kadınlara özel oyunları izlemek üzere gidebiliyor ya da kadınlar için ayrılmış bölümlerde oturabiliyorlardı. Ancak Türk tiyatrosunun gelişmesi için Türkçeyi iyi konuşan kadın oyunculara duyulan ihtiyaç, II. Meşrutiyet döneminden beri tartışılmaktaydı. I. Dünya Savaşı'nın hemen ardından Milli Mücadele'nin başladığı dönemde Darülbedayi, Türk kadınlarının sahneye çıkışını mümkün kılacak bir zemin olarak değerlendirilmiş ve kuruma Müslüman kız öğrencilerin kabulüne karar verilmişti. Afife Hanım, kabul edilen beş Müslüman kadından biriydi. Refika Hanım suflör olarak Darülbedayi kadrosunda yer alırken, Afife Hanım Tahsin Nahit Bey'in Fransızcadan çevirdiği Rakibe piyesindeki Leyla rolünden sınava girerek mülazim artistlik (stajyer oyuncu) kadrosuna girdi. Bir yıldan uzun süre provalara devam etti ancak Darülbedayi yönetim kurulu kendisinin halka açık gösterilerde sahneye çıkmasına izin vermeyince maaşını almayı reddederek 1919'da kurumu terk etti.

1920 yılında, Eliza Binemeciyan'ın yurt dışında olması nedeniyle Hüseyin Suat'ın "Yamalar" adlı oyununda boşalan Emel rolü Afife'ye teklif edildi. Teklifi kabul eden Afife Hanım, 22 Nisan 1920'de Kadıköy'deki Apollon Tiyatrosu'nda "Jale" takma adıyla sahneye çıktı. O günden sonra "Afife Jale" olarak anıldı ve Türk tiyatrosunun ilk Müslüman Türk kadın oyuncusu olarak tarihe geçti. Ertesi hafta Reşat Rıdvan Bey'in adapte ettiği Tatlı Sır oyununda Neyir rolü ile Kadıköy Tiyatrosu'nda sahneye çıktı ve o gece polis tarafından tutuklanmak istendi; Kınar Hanım'ın yardımıyla kaçtı. Vasfi Rıza Zobu'nun anılarına göre, Kadıköy Polis Başkomiseri, bir Türk Müslüman kadının sahnede yer almasını İslam adabına aykırı bularak Ceza Kanunu'ndaki "Adab-ı İslamiyyeye mugayir hareket etmek" suçlamasıyla tutuklamak istemişti. Üçüncü hafta Ahmet Nuri'nin Odalık piyesinde sahneye çıktığında tiyatro polis tarafından basıldı ve yine kaçmak zorunda kaldı. Bir gün Kadıköy iskelesinde yakalanarak karakola götürüldü ancak bazı Darülbedayi oyuncularının polis müdürü Tahsin Bey'le konuşması sonucu serbest bırakıldı. Kimi kaynaklara göre Posta ve Telgraf Nazırı Refik Halid'in girişimleriyle Beyoğlu'nda bir tiyatroda sahneye çıkma izni aldı. Bu olayın ardından "Aşk Uyumaz" adlı komedi oyununda Fikret Şadi ile oynadı. Kadıköy emniyet amirinin değiştirilmesi üzerine Apollon Tiyatrosu'nda bir süre daha sahneye çıkabildi ancak sahne ve karakol arasında gidip gelmeleri sürdü.

Afife Jale'nin Darülbedayi'de oyunculuğu birkaç ay sürdü. Müslüman kadınların sahneye çıkarılmamasına dair 1921'de İçişleri Bakanlığı'nın kararı ile Belediye, 27 Şubat 1921 tarihli ve 204 sayılı bildiriyi Darülbedayi yönetim kuruluna gönderdi ve Afife Hanım kadrodan çıkarıldı. Babası Hidayet Bey tiyatro oyuncusu olmasına karşı olduğu için evden ayrılmak zorunda kaldı. Darülbedayi'den çıkarıldıktan sonra Burhaneddin Kumpanyası'nda sahneye çıktı ve Seniye, Mebrure ile Leman adlı Türk kızlarını tiyatroya özendirerek sahneye çıkmalarını sağladı. Burhaneddin Bey'in Türkiye'den ayrılmasından sonra İbnürrefik Ahmed Nuri Bey'in Yeni Tiyatro heyetine katıldı. Kurtuluş Savaşı'nın ardından Fikret Şadi'nin Milli Sahne'siyle çeşitli kentlerde temsiller verdi; İzmit'te Huriye ve Hikmet, Trabzon'da ise Ruhat adlı Türk kızlarının sahneye çıkmasını sağladı. Polis baskısı ve tutuklanma korkusu yaşamaya devam etti. 4 Şubat 1924'te Bursa'da sahneye çıkmasına "bazı esbaba binaen" denilerek izin verilmedi. 1 Haziran 1924'te Bursa'da Milli Sinema'da "Sekizinci" piyesinde oynadı. Yaşadığı sıkıntılar nedeniyle şiddetli baş ağrıları çeken Afife Hanım, doktorunun morfinle tedavi yoluna gitmesi üzerine morfin bağımlısı oldu.

1928 yılında bir Hafız Burhan konserinde ona tamburuyla eşlik eden Selahattin Pınar ile tanıştı ve 1929 yılında evlendi. Selahattin Pınar'ın "Nereden Sevdim O Zalim Kadını", "Anladım Sevmeyeceksin Beni Sen Nazlı Çiçek" gibi birçok şarkıyı onun için bestelediği düşünülür. Evlilikleri süresince Afife Hanım sahneden uzak yaşadı. Bu dönemde Türkiye Cumhuriyeti'nde sahne yasağı kalktı ve kadınlar tiyatro sanatını serbestçe icra etmeye başladılar. Selahattin Pınar eşinin sahneye dönmesini desteklese de Afife Hanım morfin bağımlılığı nedeniyle sahneye dönmedi ve eşinden ayrılmak istedi. Çift, 1935 yılında boşandı. Kastamonu valisinin eşi olan ablası Behiye Hanım'ın yanında bir süre yaşadıktan sonra evden kaçarak İstanbul'da çok kötü şartlar altında yalnız yaşadı.

Uyuşturucu bağımlılığından kurtulamayan Afife Jale, 26 Temmuz - 17 Kasım 1934 tarihleri arasında Afife Selahaddin adıyla, 1939 - 5 Kasım 1940 tarihleri arasında da Afife Utku adıyla Bakırköy Ruh ve Sinir Hastalıkları Hastanesinde yattı. Son olarak 1941'de hastaneye yatan sanatçı, hastanenin morfinmanlar koğuşunda 24 Temmuz 1941'de öldü. Cenaze törenine sadece 6 kişi katıldı; katılanlar arasında Behzat Butak, Sait Köknar ve Ergun Köknar vardı. Mezar yeri zamanla kayboldu ancak 2023 yılında araştırmacı Boğos Çalgıcıoğlu tarafından yeniden saptandı. Mezarı Kazlıçeşme Kabristanı'ndadır.

1997 yılından beri sanatçının anısına Yapı Kredi tarafından Afife Tiyatro Ödülleri düzenlenmektedir. Hayatı, Şahin Kaygun'un yönettiği 1987 yapımı Afife Jale ve Ceyda Aslı Kılıçkıran'ın yönettiği 2008 yapımı Kilit filmine konu olmuştur. Selahattin Pınar ile ilişkisi, Can Dündar tarafından çekilen 2003 yapımı Yüzyılın Aşkları: Afife ve Selahattin adlı belgesele konu oldu. Bestesi Turgay Erdener'e, koreografisi Beyhan Murphy'e ait Afife Jale Bale Süiti (1998) ve Selva Erdener'in Afife adlı müzik albümü sanatçının anısını yaşatan eserlerdendir. 2016 yılında 20. Afife Tiyatro Ödülleri töreninde, o güne kadar Muhsin Ertuğrul Özel Ödülü ve Yılın En Başarılı Kadın Oyuncusu ödüllerini almış yirmi oyuncunun Afife Jale olarak poz verdiği fotoğraflardan oluşan Afife Jale'ye Saygı adlı fotoğraf sergisi sergilenmiştir. İstanbul Şehir Tiyatroları'nın 100. yaşını kutladığı 2014-2015 tiyatro sezonunda, Afife Jale'nin hayatı ve iç dünyasını Bedia Muvahhit'inki ile birlikte anlatan Hayal-i Temsil adlı oyun sahnelenmiş ve Yiğit Sertdemir yönetiminde sergilenen oyun birçok ödüle değer görülmüştür. 2025 yılında sahnelenmeye başlayan Afife adlı tiyatro oyunu, Afife Jale'nin sahneye çıkma mücadelesini, dönemin toplumsal baskılarını ve sanatla kurduğu güçlü ilişkiyi merkezine almakta olup oyunda Afife Jale karakteri Demet Evgar tarafından canlandırılmaktadır.