Geçen gün Rize İlahiyat Fakültesinde bir akademisyenin şehirdeki giyim-kuşam biçimlerini eleştiren yazısı üzerinden oldukça hareketli tartışmalar yaşandı. Benzer tartışmaların zaman zaman tekrar etmesi, Türkiye’de bir arada yaşamanın sınırları, kamusal nezaket ve karşılıklı hassasiyet konusunda yeterince güçlü bir toplumsal mutabakatın oluşmadığını gösteriyor.
Özellikle giyim-kuşam, kadınların kamusal görünürlüğü ve genç kuşakların yaşam tarzları üzerinden yaşanan gerilimler yalnızca bireysel tercihlerle ilgili değildir. Bunlar aynı zamanda farklı değer dünyalarının, dinî hassasiyetlerin, modernleşme anlayışlarının ve kuşaklar arası değişimin kamusal alanda karşılaşmasından doğan sosyolojik gerilimlerdir.
Türkiye’de bu konuda önemli bir eksiklik olduğu görülüyor. Üniversite öğrencisinin, kamu kurumlarında bulunanların veya toplumun genelinin nasıl giyineceğine ilişkin herkes tarafından bilinen açık ve ortak bir çerçeve büyük ölçüde yoktur. Elbette insanların nasıl giyineceğini ayrıntılı biçimde tarif etmek ve onları belirli kalıplara zorlamak günümüz toplum yapısıyla bağdaşmaz. Bireysel özgürlük, kişilik farklılıkları, ekonomik imkânlar ve yaşam tarzı çeşitliliği dikkate alınmak zorundadır.
Buna karşılık birçok gelişmiş ülkede kurumlar kendi dress code kurallarını belirler ve çalışanlarına ya da mensuplarına bunları en baştan bildirir. Böylece kişisel tartışmaların yerine önceden belirlenmiş kurumsal ölçüler geçer; çatışma kişiler arasında değil, daha üst bir ortak düzen üzerinden yönetilir. Bizde ise belediyeler, valilikler, üniversiteler ve diğer toplumsal otoriteler bu tür sınırları çoğu zaman açık biçimde tarif etmez.
Sorunu büyüten başka bir husus da toplumun farklı kesimlerinin birbirinden oldukça farklı değer dünyalarında yetişmesidir. Bir kesim çocuklarını dinî bilgi ve hassasiyetlerle büyütürken, başka bir kesim dinî referanslardan oldukça uzak bir sosyal çevrede yetişebiliyor. Böyle olunca hangi davranışın veya giyim biçiminin karşı tarafın değerlerine aykırı ya da saygısızlık olarak algılanabileceği konusunda ortak bir farkındalık da oluşmuyor.
Bu nedenle farklı toplum kesimlerinin birbirlerinin değerlerine, inançlarına ve yaşam biçimlerine saygı göstermesinin yalnızca bir nezaket meselesi değil, insan olarak birlikte yaşamanın ve aynı ülkenin vatandaşı olmanın temel sorumluluklarından biri olduğu daha ilköğretim çağından itibaren öğretilmelidir. Bir arada yaşama kültürü kendiliğinden oluşmuyor, eğitim yoluyla öğreniliyor, içselleştiriliyor ve kuşaktan kuşağa aktarılıyor.
Asıl problem ise farklı hayat tarzlarının yalnızca yan yana bulunması değil, zaman zaman birbirlerine karşı meydan okuma diliyle sunulmasıdır. Geçmişte televizyonda söylenen “inadına kızlı erkekli yaşayacaksınız” ifadesi bunun çarpıcı örneklerinden biridir. Burada mesele bir yaşam tarzını özgürce seçmekten çıkıp, onu başka bir kesimin değerlerine karşı “inadına” yaşamak biçimine dönüşmektedir.
Burada önemli olan bir başka ilke de şudur: Bireysel özgürlük, toplumsal sorumluluğu ortadan kaldırmamalıdır. İnsan kendi hayat tarzını özgürce seçebilmelidir ancak bu özgürlük, birlikte yaşadığı toplumun hassasiyetlerini bütünüyle yok sayma hakkına dönüşmez. Özgürlük ile sorumluluk birbirinin rakibi değil, sağlıklı bir toplum düzeninin iki tamamlayıcı unsurudur.
Dolayısıyla mesele insanlara tek tip kıyafet tarif etmek değil, özgürlük ile kamusal hassasiyet arasında makul bir denge kurabilmektir. Toplumsal barış, herkesin aynı şekilde yaşamasından değil, farklı hayat tarzlarının birbirini tanıması, saygı duyması, tahrik etmemesi ve mümkün olduğunca birbirinin sınırlarını gözetmesinden doğar.