Devletlerin egemenlik anlayışı fiziksel sınırların korunması sanılıyor. Ancak artık egemenlik yalnızca kara, deniz ve hava sahasıyla değil verinin nerede üretildiği, nasıl işlendiği ve kimler tarafından kontrol edildiğiyle ölçülüyor. Yani Siber Vatan klasik vatan savunmasının dijital bir yanı değil onun yeni ağırlık merkezi hâline gelmiş durumda.
Yapay zeka ve blok zincir bu yeni egemenliğin yapı taşlarının başlıca iki öğesidir. Bir devlet gücünü artık yalnızca toprak hâkimiyetiyle değil veriyi kendi sınırları içinde tutma işleme ve dijital altyapılarını dış müdahalelere karşı koruma yeteneğiyle göstermek zorundadır. Bu nedenle yapay zeka ve blok zincire yatırım teknolojik bir tercih değil doğrudan egemenlik ve beka açısından kritik bir unsur hâline gelmiştir.
Günümüzde teknoloji devleri farklı ülkelerin vatandaşlarına ait verileri toplamakta ve bu verileri kendi ülkelerinde işleyerek ekonomik kültürel ve politik nüfuz üretmektedir. Veri sıkça ham altın olarak tanımlanır çünkü tükendikçe değil işlendiği ölçüde değer kazanır.
Türkiye'nin bu düzende yalnızca teknoloji tüketicisi konumunda kalması yapısal bağımlılık ve stratejik kırılganlık riskini beraberinde getirir. Yabancı menşeli kapalı kaynaklı yapay zeka sistemlerinin kamu yönetiminde ve enerji sağlık ulaşım gibi kritik altyapılarda yaygınlaşması kriz anlarında manipülasyon veri sızıntısı ve sistemlerin işlevsiz hâle gelmesi risklerini artırır. Bu nedenle verinin Türkiye sınırları içinde tutulması ve işlenmesi ulusal güvenlik açısından öncelikli bir gerekliliktir.
Dünya düzeni teknolojik bloklaşmaya doğru kayarken ABD'nin piyasa odaklı Silikon Vadisi gücü Çin'in devlet yönlü kapitalist modeli ve AB'nin regülasyon merkezli yaklaşımı arasında Türkiye jeopolitik konumu gereği tek bir bloğa tam olarak entegre olmamalıdır. Türk Devletleri Teşkilatı İslam İşbirliği Teşkilatı ve Balkanlar coğrafyasında geliştirilecek yerli dijital kimlik ödeme sistemleri ve e devlet altyapıları Türkiye'yi yalnızca teknoloji kullanan değil teknoloji standardı belirleyen bir aktör konumuna taşıyabilir. Yerli Büyük Dil Modelleri Türkçenin dijital varlığını koruyarak bu kültürel coğrafyada ortak bir dijital pazarın oluşmasına imkân tanıyacaktır.
Yapay zeka internet gibi bir Genel Amaçlı Teknoloji olarak sınıflandırılır. Bu tür teknolojiler ekonomiyi hem dikey hem yatay düzlemde dönüştürme kapasitesine sahiptir. Türkiye ekonomisinin temel sorunları arasında yer alan düşük verimlilik cari açık ve kayıt dışı ekonomiyle mücadelede yapay zeka güçlü bir araçtır.
Üretken yapay zeka ve otomasyon sayesinde Türkiye'nin orta gelir tuzağından çıkışı için stratejik bir kaldıraç oluşmaktadır. TÜBİSAD verilerine göre 2024 yılında yazılım ihracatı yüzde %98 artarak 103.8 milyar TL seviyesine ulaşmıştır. 2025 yılında da sektörün %15-20 bandında bir büyüme sergileyerek toplamda 240 milyar - 260 milyar TL seviyesine ulaşması öngörülmektedir. Yapay zekanın GSYH'ye yıllık yaklaşık %1 düzeyinde katkı potansiyeli bulunmaktadır.
Blok zincir teknolojisi devletler için dağıtık bir güven mimarisi sunar. Merkezi otoriteye duyulan güven ihtiyacını kriptografik protokollerle ikame eden bu yapı şeffaflık izlenebilirlik ve değiştirilemezlik özelliklerini aynı anda sağlar.
Özellikle dünya ticaretinde Türkiye'nin merkezinde yer aldığı Orta Koridorun Dijital İpek Yolu'na dönüşmesinde blok zincir kritik bir rol üstlenmektedir. Akıllı kontratlar ve fiber altyapılar sayesinde gümrük süreçlerinin saniyelere inmesi ve akıllı konteynerlerin ödemeleri otomatikleştirmesi Türkiye'yi Asya Avrupa hattında güçlü bir lojistik merkez hâline getirebilir.
Kamuda dijitalleşme kâğıt süreçlerin yalnızca ekrana taşınmasıyla sınırlı değildir. Asıl dönüşüm veri yapılarında gerçekleşmektedir. Vatandaşın kendi verisi üzerinde kontrol sahibi olduğu blok zincir tabanlı kimlik sistemleri mahremiyetin korunmasına yönelik teknik bir çerçeve sunar. Bu sistemler tapu ve gümrük gibi kritik alanlarda kayıtların değiştirilemezliğini ve izlenebilirliğini artırarak sahtecilik riskini azaltır. Takasbank tarafından geliştirilen BiGA projesi blok zincir tabanlı altın transferi modeliyle bu teknolojinin finansal sistemde 24 saat çalışan ve fiziksel karşılığı bulunan bir değer altyapısı olarak uygulanabileceğini göstermektedir.
Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası öncülüğünde yürütülen Dijital Türk Lirası projesinde birinci faz tamamlanmış ikinci faz kapsamında teknik testler devam etmektedir. Proje programlanabilir para özellikleri sayesinde sosyal yardımların belirli kullanım senaryoları ile sınırlandırılmasına ve vergilerin ödeme anında kaynağında tahsil edilmesine imkân sağlayacak bir altyapı sunmaktadır.
FAST sistemiyle entegrasyonu hedeflenen mimari ve test edilen çevrim dışı ödeme senaryoları afet durumlarında veya küresel ödeme sistemlerine erişimde yaşanabilecek kısıtlar karşısında yerel finansal işlemlerin sürekliliğini desteklemeyi amaçlamaktadır.
Geleceğin çatışmaları klasik cephe hatlarından ziyade teknoloji üstünlüğü üzerinden şekillenecektir. Bu dönüşümde yapay zeka savunma sanayiinin belirleyici bileşenlerinden biri hâline gelmiştir.
Türkiye'nin geliştirdiği KARGU sürü İHA'ları görsel navigasyon dağıtık karar alma ve sürü zekası sayesinde GPS karıştırmasına karşı operasyonel dayanıklılık göstermektedir. KEMANKEŞ mühimmatı yapay zeka destekli optik güdüm sistemiyle hedefini otonom biçimde tespit edip angaje olabilmektedir. Deniz tarafında MUHAFIZ gibi platformlar gözetleme ve savunma görevlerini insan müdahalesine olan bağımlılığı azaltacak şekilde yerine getirmektedir.
Blok zincir teknolojisi savunma tedarik zincirinde parça doğrulama izlenebilirlik ve veri bütünlüğü sağlayarak sahte veya yetkisiz bileşen riskini minimize eder. Bu yaklaşım mevcut NATO standartlarını tamamlayan ve aşan ek bir güvenlik katmanı sunar. Yapay zeka ile blok zincirin birlikte kullanımı Türk savunma sanayiinde sürdürülebilir ve kalıcı bir teknolojik üstünlük oluşturmanın temel unsurlarından biridir.
Tüm bu vizyonun hayata geçmesi fiziksel ve beşeri altyapıya bağlıdır. Türkiye'nin veri merkezi üssü olma hedefi doğrultusunda 2030 yılına kadar yaklaşık 10 milyar dolarlık yatırım planlanmaktadır. Bu çerçevede, veri egemenliği ilkesini esas alan; verinin Türkiye sınırları içinde tutulmasını ve yerel hukuk rejimine tabi olmasını zorunlu kılan mimariler önceliklendirilmekte, Turkcell gibi yerli operatörler liderliğinde Google gibi küresel teknoloji firmalarıyla altyapı ve bulut teknolojileriyle sınırlı, veri kontrolü ve işletme yetkisi yerli taraflarda kalacak şekilde yapılandırılmış, regülasyon temelli ve denetimli teknik iş birlikleri geliştirilmektedir. Beşeri sermaye tarafında ise Deneyap atölyeleri ve Ulusal Yapay Zeka Stratejisi kapsamında hedeflenen 50.000 yapay zeka uzmanı bu dönüşümün taşıyıcı gücü olacaktır.
Siber Vatan Türkiye açısından yalnızca yapay zeka yatırımlarıyla sınırlı olmayan veri altyapıları, blok zincir tabanlı güven mimarileri ve dijital finans sistemlerini birlikte kapsayan bütüncül bir egemenlik alanıdır. Verinin ülke sınırları içinde üretilmesi, işlenmesi ve korunması kamusal hizmetlerden savunma sanayiine, ticaretten finansal altyapılara kadar uzanan geniş bir alanda stratejik bağımsızlığın temel koşulu hâline gelmiştir. Yapay zeka, karar alma ve verimlilik boyutunu güçlendirirken blok zincir sistemleri güven, izlenebilirlik ve süreklilik sağlayarak bu mimariyi tamamlamaktadır. Bu nedenle teknoloji politikaları, ayrı başlıklar olarak değil, devlet kapasitesini doğrudan belirleyen tek bir egemenlik altyapısı olarak ele alınmalıdır.
