Osmanlı'nın Son Döneminde Bir Denge İnsanı: Kıbrıslı (Anamur) Kamil Paşa
Osmanlı İmparatorluğu'nun en çalkantılı dönemlerinde dört kez sadrazamlık koltuğuna oturan Kıbrıslı Mehmed Kamil Paşa, hem siyasi dehası hem de "İngiliz" lakabıyla anılan dış politika vizyonuyla tarihe damga vurmuş bir şahsiyettir.
1.Anadolu'dan Kıbrıs'a: Aile Kökenleri
Kamil Paşa'nın kökleri Anadolu'nun kalbinden, Akdeniz'in stratejik kıyılarına uzanır. Paşa'nın babası Kaptan Salih Ağa, aslen Mersin-Antalya sınırındaki Anamur'un Bodime (günümüzde Karakise) köyündendir.
Sultan II. Mahmud döneminde Anamur'dan Kıbrıs'a göç eden Salih Ağa, adada askeri bir kariyer yapmış ve "Topçu Yüzbaşısı" rütbesine yükselmiştir. Kamil Paşa, 1833 yılında babasının görev yeri olan Lefkoşa'da dünyaya gelmiş; Anadolu'nun disiplini ile Kıbrıs'ın kozmopolit yapısını harmanlayarak yetişmiştir. Çok genç yaşta İngilizce, Fransızca, Rumca ve Arapça öğrenmesi, ona diplomatik kariyerinin kapılarını açmıştır.
2. II. Abdülhamid Dönemi ve "İngiliz" Siyaseti
Kamil Paşa, Sultan II. Abdülhamid döneminde üç kez sadarete getirilmiştir. Bu dönemdeki ilişkileri, karşılıklı bir ihtiyaç ve güvensizlik dengesi üzerine kuruluydu:
Reformcu Kimliği: Kamil Paşa, devletin modernleşmesi gerektiğini savunuyor; mülki ve idari ıslahatlara öncelik veriyordu.
İngiliz Yanlılığı: Rusya'nın yayılmacı politikasına karşı tek çarenin İngiltere ile ittifak olduğunu savunuyordu. Ancak Abdülhamid'in Alman yanlısı veya denge odaklı siyasetiyle bu durum sık sık çakışmış, Paşa defalarca görevden alınmış ve İzmir Valiliği gibi görevlerle merkezden uzaklaştırılmıştır.
3.İttihatçılarla Mücadele ve Bâb-ı Âli Baskını
1908'de II. Meşrutiyet'in ilanıyla yeniden siyasetin merkezine oturan Kamil Paşa, İttihat ve Terakki Cemiyeti (İTC) için "eski rejimin kalıntısı" ve "İngiliz ajanı" olarak görülüyordu.
İlişkiler, 1913 yılında kopma noktasına geldi. Balkan Savaşları sırasında Edirne'nin teslim edileceği söylentilerini fırsat bilen Enver Paşa liderliğindeki İttihatçılar, Bâb-ı Âli Baskını'nı gerçekleştirdi. Kamil Paşa, hükümet binasında kafasına silah dayanarak istifaya zorlandı. Bu olay, Paşa'nın aktif siyasi hayatının sonu ve İttihatçı diktatörlüğünün başlangıcı oldu.
4. İngiliz Belgelerinde Kamil Paşa
Britanya arşivlerinde (Foreign Office), Kamil Paşa "İmparatorluğun en güvenilir dostu" olarak tasvir edilir. Belgelerde kendisi hakkında şu bilgiler öne çıkar:
Stratejik Ortak: İngiliz diplomatlar onu, Osmanlı topraklarında İngiliz çıkarlarını en rasyonel şekilde koruyabilecek tek devlet adamı olarak görmüştür.
Sığınma Süreci: İttihatçıların baskısı artınca İngiliz elçiliği yardımıyla Kıbrıs'a sığınması, İngiliz belgelerinde "sadık bir müttefikin kurtarılması" olarak not edilmiştir.
5. Kamil Paşa'nın Soyu: Ünlü Torunları ve Aile Mirası
Kamil Paşa'nın ailesi, Cumhuriyet döneminde de Türkiye'nin entelektüel ve siyasi hayatında önemli roller üstlenmiştir. 22 çocuğu olduğu bilinen Paşa'nın soyundan gelen en bilinen isimler şunlardır:
Yusuf Hikmet Bayur (Torunu): Kamil Paşa'nın en ünlü torunudur. Mustafa Kemal Atatürk'ün yakın çalışma arkadaşı, eski Milli Eğitim Bakanı ve Türk Tarih Kurumu başkanlığı yapmış önemli bir tarihçidir. "Türk İnkılâbı Tarihi" adlı dev eserin yazarıdır.
Zeki Alasya (Yeğen Torunu): Türk sinemasının efsane ismi Zeki Alasya, Kamil Paşa'nın yeğeni Seniha Hanım'ın oğludur. Yani Paşa, Alasya'nın büyük dayısıdır.
Leyla Sayar (Torunu): Bir dönem Türk sinemasına damga vuran ünlü aktris Leyla Sayar'ın da aile şeceresi Kamil Paşa'ya uzanmaktadır.
Tekin Arıburun: Paşa'nın torunuyla evli olan Arıburun, Türk Hava Kuvvetleri Komutanlığı ve Cumhuriyet Senatosu Başkanlığı yapmıştır.
Kıbrıslı Kamil Paşa, 1913 yılında doğduğu yer olan Lefkoşa'da vefat etmiş ve Arap Ahmet Paşa Camii avlusuna defnedilmiştir. Hem Anamur hem de Kıbrıs kimliğiyle, Osmanlı'nın son yüzyılının en kompleks figürlerinden biri olarak tarihteki yerini almıştır.
Kıbrıslı Kamil Paşa'nın köyü ile bizim köyümüz birbirine oldukça yakın olup, kendisi ile yakın akrabalık bağımız mevcuttur.
