Şükrü Saraçoğlu Yazıları

Şükrü Saraçoğlu Kimdir?

Mehmet Şükrü Saracoğlu (1 Temmuz 1886, Ödemiş – 27 Aralık 1953, İstanbul), Türk iktisatçı ve siyasetçi. Türkiye Cumhuriyeti'nin 5. başbakanı ve 14. Fenerbahçe SK başkanıdır.

İlk ve orta okulu Ödemiş’te okuduktan sonra İzmir İdadisi’ne girdi. İzmir İdadisi'ni birincilikle bitirerek Mekteb-i Mülkiye’ye geçti. 1909 yılında Mekteb-i Mülkiye’yi bitirerek İzmir Valiliği Maiyet Memurluğu’na atandı. İzmir Sultanisi’nde matematik öğretmenliği yapan Saraçoğlu, 1911 yılında İttihat ve Terakki Ticaret Mektebi müdürlüğü görevine getirildi.

1914 yılının Ocak ayında bir devlet bursu kazanan Saraçoğlu, Belçika’ya öğrenime gitti. Kısa bir süre sonra I. Dünya Savaşı patlayınca İzmir’e döndü. 1915 Mayıs’ında Cenevre Siyasi İlimler Akademisi’nde okumak için İsviçre’ye giderek burada dört yıl kaldı ve bu fakülteyi çok iyi bir dereceyle bitirdi.

Mondros Mütarekesi’nden sonra Cenevre’de Mahmut Esat Bozkurt ile birlikte Türk Yurdu Cemiyeti'nin Cenevre şubesini kurdu. Bu cemiyet adına Fransızca bir derginin yayınlanmasını üstlendi. Türk Talebe Cemiyeti’nin başkanı olarak Avrupa kamuoyunda Mondros şartlarının olumsuzluğuna tepki yaratmak için uğraşlar vererek Osmanlı Devleti’nin haklarını savundu.

15 Mayıs 1919'da İzmir işgal edilince Mahmut Esat Bozkurt'la birlikte bir İtalyan gemisine kaçak binip yurda döndü. Millî Mücadele'ye katılmak için yola çıktıklarında, ittihatçı olduklarından şüphelenen Demirci Mehmet Efe tarafından önce gözaltına alındılar, sonra da hapsedildiler. Onları bu durumdan Celal Bayar kurtardı. Kuşadası, Nazilli ve Aydın yörelerinde kurulan Kuva-yi Milliye hareketlerinin örgütlenmesinde çalıştı. Ocak 1920'de toplanan son Osmanlı Meclis-i Mebusanı'na İzmir milletvekili olarak seçildiyse de, İstanbul'un işgali nedeniyle meclise katılamadı.

1923'te Türkiye Büyük Millet Meclisi'ne İzmir mebusu olarak girdi. Fethi Okyar hükümetinde Maarif Vekilliği yapan Saraçoğlu, 1926'da Yunanlılarla kurulan Mübadele Komisyonu'na başkanlık etti. 1927 ile 1930 arasında İsmet İnönü hükümetlerinde Maliye Vekilliğini üstlendi. Vekilliği sırasında Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası kuruldu. Lozan Antlaşması'nın getirdiği sınırlamaların bitmesinden sonra yeni gümrük tarifelerini uygulamaya koydu. Dış ticarette kota uygulamasını getirdi. Büyük Buhran'ın etkilerini azaltmak amacıyla yürütülen millileştirmelerde önemli rol oynadı. Vekillikten ayrıldıktan sonra ekonomik konularda temaslarda bulunmak üzere Amerika Birleşik Devletleri'ne gönderildi. Dönüşünde hazırladığı rapor, Türk pamuk sanayisinin yeniden düzenlenmesine temel oluşturdu. Saraçoğlu, 1932 yılında Paris'te Osmanlı borçlarının ödeme koşullarının saptanması görüşmelerini Türkiye adına yürüttü ve 1933'te bir antlaşma imzaladı.

1933-1938 arasında İsmet İnönü ve Celal Bayar hükümetlerinde Adliye Vekili olarak görev aldı. Bu dönemde avukatlık, hakimlik ve icra iflas kanunlarını hazırlattı, iş esasına dayalı cezaevlerinin oluşmasını ve ilk örnek olarak İmralı Cezaevi'nin kuruluşunu sağladı. Barem ve Emeklilik kanunları da Saraçoğlu’nun zamanında oluşturuldu.

1938 ile 1942 arasında Celal Bayar ve Refik Saydam hükümetlerinde Dışişleri Bakanlığı yaptı. Bu görevi sırasında Türkiye'nin II. Dünya Savaşı'nın dışında tutulması politikasında önemli rol oynadı. Eylül-Ekim 1939'da Moskova'da Sovyetler Birliği ile görüşmeler yürüttü ancak Sovyet taleplerinin reddedilmesi üzerine bir sonuç alamadan döndü. 18 Haziran 1941'de Türk-Alman Dostluk Paktı imzalandı.

1942 yılında Refik Saydam’ın ölümü üzerine Cumhurbaşkanı İsmet İnönü tarafından 9 Temmuz 1942 günü başbakanlığa atanarak hükümeti kurmakla görevlendirildi. 5 Ağustos 1942'de hükümet programını okurken "Biz Türk'üz, Türkçüyüz ve daima Türkçü kalacağız. Bizim için Türkçülük bir kan meselesi olduğu kadar bir vicdan ve kültür meselesidir. Biz azalan veya azaltan Türkçü değil, çoğalan ve çoğaltan Türkçüyüz. Ve her vakit bu istikamette çalışacağız." demişti. Başbakanlığı döneminde Kasım 1942'de Varlık Vergisi Kanunu çıkarıldı. Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu da bu dönemde yürürlüğe kondu. 1946 seçimleri öncesi seçim kanunu değiştirilerek tek dereceli seçim sistemine geçildi. "Açık oy-gizli sayım" esaslarına göre yapılan 1946 seçimlerini CHP kazandı.

1946 seçimlerinden sonra başbakanlığı Recep Peker'e bıraktı. 1 Kasım 1948 ile 22 Mayıs 1950 arasında Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlığı yaptı. 1950 genel seçimlerinde yeterli oy alamayınca milletvekilliği sona erdi ve siyaseti bıraktı.

Şükrü Saracoğlu, 1934 ile 1950 arasında 16 yıl boyunca Fenerbahçe Spor Kulübü'nün başkanlığını yapmıştır. Bugünkü Fenerbahçe Stadyumu'nun bulunduğu araziyi kulübe kazandırmıştır. 22 Temmuz 1998 tarihinde alınan kararla Fenerbahçe Stadı'nın adı Fenerbahçe Şükrü Saracoğlu Stadyumu olarak değiştirilmiştir.

Son yıllarında parkinson hastalığı ile mücadele etti. Fransa'da tedavi gördü ancak bir sonuç alamayarak Türkiye'ye döndü. 27 Aralık 1953'te İstanbul'da öldü. Mezarı Zincirlikuyu Mezarlığı'ndadır. Eski maliye nazırlarından Ahmed Zühdü Paşa'nın torunu Hatice Saadet Hanım'la evliydi. 1987 ile 1993 arasında Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası başkanlığında bulunmuş olan Rüşdü Saracoğlu'nun dedesidir.