Şimon Peres Yazıları

Şimon Peres Kimdir?

Şimon Peres (İbranice: שִׁמְעוֹן פֶּרֶס, doğum adı: Szymon Perski; 2 Ağustos 1923, Vişneva - 28 Eylül 2016, Ramat Gan), İsrailli siyasetçi ve İsrail Devleti'nin 9. Cumhurbaşkanıdır. Peres iki defa başbakanlık yaptı ve bir defa geçiş dönemi başbakanlığı yaptı. 66 yılı aşan siyaset kariyeri boyunca 12 kabinede görev aldı. 1959 Kasımında Knesset'e seçilen Peres, 2006 yılının başlarındaki üç aylık bir ara dışında 2007 yılında Cumhurbaşkanı seçilene kadar görevde bulundu.

Şimon Peres, 2 Ağustos 1923 tarihinde Wiszniewo, Polonya’da (şimdi Vişnieva, Beyaz Rusya) doğdu. Babası İzak (1896-1962) ve annesi Sara Perske’dir. Aile evde Rusça, İbranice ve Yidiş konuşurdu; Peres okulda Lehçe öğrendi. İbranice’nin yanı sıra İngilizce ve Fransızca da konuşurdu. Babası bir odun tüccarıydı (sonra diğer ürünlerin tüccarlığına geçti), annesi ise kütüphane görevlisiydi. Peres’in Gerşon adlı bir erkek kardeşi vardır. Polonya ve Yahudi asıllı Amerikalı Hollywood aktrisi Lauren Bacall'un (Betty Joan Perske) kuzenidir ve aynı soyadı paylaşıyorlardı; babaları kardeşti. Peres’in büyükbabası Zvi Meltzer bir hahamdı ve Peres’in hayatında büyük etkisi oldu. Bir röportajda Peres, büyükbabasının evinde büyüdüğünü ve onun kendisine Talmud’u öğrettiğini, ailesinin çok dindar olmadığını ancak kendisinin aşırı muhafazakâr olduğunu belirtmiştir. 1941’de Wiszniewo’da kalan Peres’in bütün akrabaları Yahudi Soykırımı’nda öldürüldü; birçoğu (Haham Meltzer de) kasabanın sinagogunda diri diri yakıldı.

1932 yılında Peres’in babası Filistin’e göçtü ve Tel Aviv’e yerleşti. Aile, 1934’te Peres’i takip etti. Peres Tel Aviv’de Balfour İlkokulu ve lisesinde, ardından Geula lisesinde (Ticaret okulu) eğitim gördü. 15 yaşında Ben Şemen Tarım Okuluna geçti ve Geva Kibbutz’unda birçok yıl yaşadı. Peres, Alumot Kibbutz’unun kurucularından biriydi. 1941 yılında Hanoar Haoved Vehalomed adlı işçi-Siyonist hareketin sekreteri seçildi ve 1944 yılında Alumot’a dönerek çiftçi, çoban ve kibbutz sekreteri olarak çalıştı.

1947 yılında Haganah’ya katılan Peres, David Ben-Gurion tarafından personel ve silah alımında görevlendirildi. 1952'de Savunma Bakanlığının yardımcı yönetici amiri oldu ve bir sonraki yıl yönetim amiri oldu. 29 yaşında bu görevi alarak pozisyonda görev alan en genç kişi oldu. Sorumluluk alanları arasında silah satın alımı ve İsrail Devleti’ne katkı sağlayacak stratejik ilişkiler kurmak vardı. Peres, Fransa’yla iyi ilişkiler kurarak bölgedeki dengeleri değiştirecek kaliteli silah alımında etkili oldu. Onun sayesinde İsrail, Fransa’dan Dassault Mirage 3 jetini aldı, Dimona Nükleer reaktörünü kurdu ve Fransa ve Birleşik Krallıkla üçlü bir anlaşmaya girdi.

Peres, Knesset'e ilk olarak 1959 yılı seçimlerinde Mapai partisinin üyesi olarak seçildi. 1965 yılına kadar Savunma Bakanlığı Yardımcılığı görevini sürdürdü. Peres ve Moşe Dayan, David Ben-Gurion’la birlikte Mapai’den ayrılarak Rafi partisini kurdu. Rafi daha sonra Mapai ile uzlaştı ve 1968’de solcu bir birlik olan İşçi Partisi'ne katıldı. 1969 yılında Göçmen İltihak Bakanlığına, 1970 yılında Ulaşım ve İletişim Bakanlığına atandı. 1973 yılında kısa bir süre İstihbarat Bakanlığı yaptıktan sonra İzak Rabin hükûmetinde Savunma Bakanı oldu. 1977 seçimlerinden önce Rabin’in eşinin döviz skandalı nedeniyle geri adım atmasıyla Peres, Rabin’e karşı başarı sağladı; Rabin yasal olarak geçiş hükûmetinden istifa edemediği için resmen başbakan kaldı ancak Peres fiilen başbakan gibi davrandı. 1977 seçimlerinde Likud'un koalisyon için yeterli sandalyeyi kazanmasıyla Peres ilk seçim yenilgisini aldı ve muhalefet lideri oldu. 1984 seçimlerinde partisi en fazla sandalyeyi kazansa da çoğunluğu sağlayamadı ve Likud ile alışılmadık bir koalisyon kuruldu; Peres başbakan, Likud lideri İzak Şamir ise dışişleri bakanı oldu. İki yıl sonra Peres ve Şamir yer değiştirdi ve Peres 1986'da dışişleri bakanı oldu. 1988-1990 ulusal hükûmetinde başbakan yardımcısı ve ekonomiden sorumlu bakan olarak görev yaptı. 1990'dan 1992'ye kadar muhalefet liderliği yaptı ve İsrail İşçi Partisi liderliğini Rabin'e kaptırdı. Rabin'in hükûmetinde Dışişleri Bakanı olarak görev aldı ve Yaser Arafat ile gizli görüşmeler Oslo Anlaşması'yla sonuçlandı. Bu anlaşma nedeniyle Yaser Arafat, İzak Rabin ve Şimon Peres 1994 yılında Nobel Barış Ödülü'nü kazandı. 1995'te Rabin'in suikasta uğramasının ardından Peres, 1996 seçimlerine kadar başbakanlık ve savunma bakanlığı yaptı. Döneminde internet kullanımını destekledi ve İsrail başbakanının ilk web sitesini kurdu. 1996 başbakanlık seçimlerinde Benyamin Netanyahu'ya karşı kaybetti. 1997'de İşçi Partisi liderliğine yeniden aday olmadı ve yerini Ehud Barak aldı. Barak hükûmetinde Bölgesel İşbirliği Bakanı olarak görev yaptı. 2000 yılında cumhurbaşkanlığı için yarıştı ancak Moshe Katsav'a karşı kaybetti. 2001'de Ariel Şaron'un hükûmetinde dışişleri bakanı oldu. 2005 yılında İşçi Partisi'nden ayrılarak Ariel Şaron'un partisi Kadima'ya katıldı. Kadima'nın seçimleri kazanmasının ardından başbakan yardımcısı, Negev ve Galilee geliştirme bakanı ve bölgesel ekonomi bakanı olarak görev yaptı.

Peres, 13 Haziran 2007’de Knesset tarafından İsrail Cumhurbaşkanı olarak seçildi. İlk turda 120 üyenin 58’i ona oy verirken, 38’i Reuven Rivlin’e, 21’i ise Colette Avital’a oy verdi. İkinci turda rakipleri de Peres’i destekledi ve Peres, 86 evet ve 23 karşı oyla başkan seçildi. Aynı gün 1959’dan beri süren Knesset üyeliğinden istifa etti. 15 Temmuz 2007’de yemin ederek yedi yıllık başkanlık görevine başladı. Başbakanlıktan sonra cumhurbaşkanı seçilen ilk siyasetçi oldu. 2008 Kasım’ında Londra’da Buckingham Sarayı’nda Kraliçe II. Elizabeth’den Onursal Şövalyelik unvanını aldı.

8 Kasım 2007 günü Peres ve Filistin lideri Mahmud Abbas, TBMM'de birer konuşma yaptı. Bu, aynı gün iki devlet başkanının TBMM'de konuşma yapması bakımından ilkti ve Peres, bir Müslüman ülke parlamentosunda konuşan ilk İsrail Cumhurbaşkanı oldu. 2009 yılında İsviçre'nin Davos şehrinde düzenlenen Dünya Ekonomik Forumu zirvesinde dönemin Türkiye başbakanı Recep Tayyip Erdoğan, Peres'i eleştirdi ve oturumu terk etti.

Peres, 1945 yılında Sonya Gelman ile evlendi. Sonya, İngiliz Ordusundaki kamyon sürücülüğü görevini bitirdiğinde evlendiler. Yıllar boyunca Peres'in siyasi kariyerinin getirdiği yoğun gündeme rağmen Sonya, medya ve televizyondan uzak durmayı tercih etti. Peres'in başbakan seçilmesinden sonra Sonya, Tel Aviv'deki evinde kalacağını belirterek Kudüs'e gitmedi ve çift ayrı yaşamaya başladı. Sonya Gelman, 20 Ocak 2011 tarihinde 87 yaşında öldü. Çiftin Zvia, Yoni ve Nehemia adında üç çocuğu oldu.

13 Eylül 2016'da Peres ciddi bir felç geçirdi ve Sheba Tıp Merkezi'ne kaldırıldı. Ağır bir beyin kanaması geçirdiği için durumunun çok ciddi olduğu bildirildi. 26 Eylül'de yapılan muayenede beyin sapında geri dönüşü olmayan bir hasar tespit edildi ve 28 Eylül 2016'da 93 yaşında öldü. Cenaze töreni 30 Eylül 2016'da Kudüs'teki Herzl Tepesi'nde düzenlendi; törene 75 ülkeden yaklaşık 4.000 kişi ve aralarında ABD Başkanı Barack Obama, eski Başkan Bill Clinton, Filistin Devlet Başkanı Mahmud Abbas, Fransa Cumhurbaşkanı François Hollande ve İspanya Kralı VI. Felipe'nin de bulunduğu birçok dünya lideri katıldı.

Peres'in yazdığı kitaplar arasında *The Next Step* (1965), *David's Sling* (1970), *And Now Tomorrow* (1978), *From These Men: Seven Founders of the State of Israel* (1979), *Entebbe Diary* (1991), *The New Middle East* (1993), *Battling for Peace: A Memoir* (1995), *For the Future of Israel* (1998), *The Imaginary Voyage: With Theodor Herzl in Israel* (1999) ve *Ben Gurion: A Political Life* (2011) yer alır.