Mustafa Fehmi Kubilay Yazıları

Mustafa Fehmi Kubilay Kimdir?

Mustafa Fehmi Kubilay, 15 Kasım 1906 tarihinde Adana'nın Kozan ilçesinde doğdu. Girit göçmeni Hüseyin Karavana ve Zeynep Hanım'ın çocukları olan Fatma, Demir ve Ali'nin ardından dünyaya gelen Kubilay, ailesiyle birlikte 1912'de İzmir'e göç etti. Daha sonra akrabalarının da bulunduğu Aydın'a taşındılar. Aydın'da temel eğitimini aldıktan sonra, 1919'da Yunan isyanlarının belirtileri ortaya çıkınca ailesiyle birlikte Antalya'ya taşınmak zorunda kaldı. Taşındıktan kısa bir süre sonra babası öldü. Antalya'da Darülmuallimin'in üçüncü sınıfındayken okulun kapanması üzerine ailesiyle birlikte tekrar İzmir'e döndü. İzmir'de eğitimine devam eden Kubilay, özellikle tarih derslerine olan ilgisi ve Kubilay Han'a duyduğu hayranlık nedeniyle arkadaşları tarafından "Kubilay" lakabıyla anılmaya başlandı. Bu lakap, yaşamında önemli bir yer tuttu ve adı Mustafa Fehmi Kubilay olarak bilinmeye başladı. Birkaç arkadaşıyla birlikte katıldığı bir olay nedeniyle Bursa Muallim Mektebi'ne yönlendirilen Kubilay, 1926'da buradan mezun oldu. 1 Eylül 1926'da ilk görev yeri olan Aydın'ın Sultanhisar Mektebi'ne atandı. Atandıktan iki ay sonra Aydın'ın Gazipaşa Mektebi'ne geçti ve bu okulda tanıştığı öğretmen arkadaşı Fatma Vedide Hanım'la 1928'de evlendi. Sarayiçi Mahallesi'ndeki küçük evlerinde, 10 Mayıs 1929'da oğlu Vedat Aktuğ doğdu. Oğlu Aktuğ, 2002 yılında ölmüştür. Kısa bir süre sonra ortaya çıkan şiddetli geçimsizlik nedeniyle Kubilay, Aralık 1929'da boşanma davası açtı ve evlilik hukuken sona erdi. Gazipaşa Mektebi'ndeki sicil kayıtlarına göre, emaneten lüzum görülmesi üzerine 1 Ekim 1929'da buradan ayrıldı. Vedide Hanım Ayvalık'a, Kubilay ise İzmir Gaziemir'e tayin edildi. Bu sürecin ardından kısa süreli acemi birliği görevini tamamladı ve İstanbul Harbiye Mektebi'ne dağıtımı yapıldı. Askerliğinin son bölümünü tamamlaması için Menemen'de bulunan 43. Piyade Alayı'na yedek subay olarak atandı.

23 Aralık 1930 sabahı Menemen'de silahlı altı kişi, bir camiden aldıkları yeşil sancağı sabah namazından sonra ilçe meydanına dikerek silah zoruyla etraflarına adam toplamaya çalıştı. Bu eylem, şeriat taleplerinde bulunan bir isyan hareketini başlattı. Yüzbaşı Fahri Bey, olaya müdahale etmek üzere gelip isyancılara dağılmalarını söyledi, ancak isyancılar bu çağrıya uymayacaklarını belirtti. Yüzbaşı Fahri Bey, durumu 43. Piyade Alayına bildirdi ve alay komutanı Kubilay'ı olay yerine gönderdi. Kubilay, eylemcilere teslim olmaları çağrısında bulundu, ancak bir ateş sonucunda yaralandı ve kafası kesilerek öldürüldü. Çatışma sırasında mahalle bekçisi Hasan ve Şevki de saldırganlara karşı direndi ve saldırganları yaraladı, ancak iki bekçi de çatışmada öldü. Olay, cumhuriyet rejiminin 1925 yılındaki Şeyh Said İsyanı'ndan sonra tanık olduğu ikinci önemli irtica girişimi olup tarihe "Menemen Olayı" ve "Kubilay Olayı" olarak geçmiştir.

27 Aralık 1930'da Dolmabahçe Sarayı'nda yapılan toplantının ardından, 28 Aralık 1930'da Atatürk, Menemen'deki eylemle ilgili orduya gönderdiği başsağlığı telgrafında, "mürtecilerin gösterdiği vahşet karşısında Menemen'deki ahaliden bazılarının alkışla tasvipkâr bulunmalarının bütün cumhuriyetçi ve vatanperverler için utanılacak bir hadise" olduğunu belirtti. Menemen Olayının ardından, 31 Aralık 1930'da Menemen ilçesi ile Manisa ve Balıkesir'in merkez ilçelerinde sıkıyönetim ilan edildi. 7 Ocak 1931'de İzmir'de yapılan ikinci toplantının ardından 105 sanık, Divanıharp'te yargılanmaya başlandı. 24 Ocak 1931 tarihinde mahkeme sonucunda, 37 kişiye idam cezası ve diğer suçlulara da çeşitli cezalar verildi. Menemen Olayına karışan 28 kişi, 3 Şubat 1931 gecesi idam edildi. Sıkıyönetim, 28 Şubat 1931'de Manisa ve Balıkesir'den, 8 Mart 1931'de de Menemen'den kaldırıldı.

26 Aralık 1934'te Ratip Aşir Acudoğu tarafından Kubilay'ın anısına inşa edilen Şehit Kubilay Anıtı tamamlandı. Menemen'de bulunan ve mermer ile bronz kullanılarak inşa edilmiş olan heykelin yüksekliği 15,66 metredir. Her sene Kubilay'ın öldürüldüğü gün olan 23 Aralık'ta anma törenleri düzenlenmektedir. 2023'te 17. kez düzenlenen bir yol koşusu yapılmıştır. 1931'de Kan Demir, önsözünde Kubilay'ı ve beraberinde öldürülenleri tanıtmak için yazdığını söylediği Şehit Kubilay kitabını bastırdı. Efeler'e büstü konuldu. Ayrıca Bursa, Adana ve Ankara'daki bazı okullara, Kozan'daki bir parka, Menemen'deki bir kavşağa, İzmir'de işletilen bir arabalı vapura ve Keçiören'de bir semt ile aynı semtteki bir konağa ismi verilmiştir. Popüler kültürde, 2010 yılında Ahmet Akıncı'nın yönettiği Kubilay filmi ve 1968 yılında Fazıl Hüsnü Dağlarca'nın olayı destan biçimiyle aktardığı Kubilay Destanı adlı eser yer almaktadır.