Mahcupyan: İslami Kesimin Yarısı Rahatsız

Cezaevinde kaçan bir hırsızın sahte imam olarak boy gösterdiği "Kertenkele" adlı dizi, bir tarafında Diyanet İşleri Başkanlığı'nın diğer tarafta bazı muhafazakar yazarların olduğu bir tartışmaya yol açtı. Sizce bu sadece kendi yazı yazdığı ya da program yaptığı TV kanalını savunma refleksi mi, yoksa başka okumalar da yapmak mümkün mü? Kertenkele meselesini etkileyen şey İslami kesimin ikili bir olay yaşaması. Bir tanesi dinin bir anlamda geleneklerden, gündelik pratiklerden "hurafelerden" arındırılması ve kendisi olarak ele alınması. Bu mesela başörtülü kadın hareketinde çok öne çıktı. İleriki safhalarda çok belirginleşti. Yani namustan ayrıldı, ahlaktan ayrıldı. Din bizatihi kendisi oldu, aynı anda bizatihi kendisi olurken bu sefer de bireyselleşti. Yani ben "kendi dinimi bilirim, kendi dinimle ilişkiye geçebilirim, kimseye ihtiyacım yok arkadaş" gibi bir tavır olmaya başladı. Bu yeni kuşakta bunlar var, bunlar yeni bir kültür üretiyor, bireysellik öne çıkıyor, özne öne çıkıyor. Din, din olarak kendini koruyor ama dindarın ne yapacağı hiç belli olmuyor. Dindarın alanının özgürleşmesi isteniyor. Mesela "Salih Tuna, Kertenkele dizisi konusunda niye üç tane yazı yazdı diye sormuyorum" çünkü Salih Tuna zaten bu kuşağın ürünü olarak ortaya çıktı. Çıkarken sanatla, sinemayla, medyayla ilgilendi. Bu kuşağın içinden senaryo yazarı çıktı, film yönetmeni çıktı. YENİ BİR İSLAMİ GENÇLİK KUŞAK TANIMLIYORSUNUZ DEĞİL Mİ? "Aynen. Öyle ya da birinin akıl vermesine gıcık kapan bir nesil bu. Burada her dindarın o dini kendi kapasitesi içinde öğrenmesi hakkına, yeteneğine sahip olduğunu düşünen bu yetenekler etrafında cemaatleşmeye de evet diyen ama bunun üzerinde hele devlet otoritesiyle konuşan her hangi bir sese de çok fazla cevaz vermek istemeyen bir kuşak bu." DİYANET İŞLERİ BAŞKANLIĞININ KERTENKELE DİZİSİ HAKKINDA AÇIKLAMA YAPMASI BU KUŞAĞI TAHRİK ETTİ Mİ? "Evet. Diyanet işin içine girmeseydi bu kadar büyük bir tepkinin olacağını sanmıyorum. Diyanet hem dindarlar adına bir şey yapıyor hem devlet adına bir şey yapıyor. Bu ikisinin arasında bu ikisini birleştiren bir köprü gibi kendini sunabiliyor ama öte yandan da dinin tekil bir yorumunu söylemiş oluyor. Bu da bugünkü epistemolojik açıdan açılım yapmış olan kuşağın çok da kolay hazmedebileceği bir şey değil." NİCELİK OLARAK NE KADAR BİR KALABALIKTAN BAHSEDİYORSUNUZ? "Her yeni kuşakta giderek artan bir oranı var. Şu anda 20'li yaşlarda epeyce böyle bakan genç insan var. Ailesi klasik anlamda dindar ve de kendisi yarı dindar olan seküler hayatla dini hayatı uyumlaştırmaya çalışan match etmeye (uzlaştırmaya çalışan) bir 20 yaş kuşağı var. Bu kuşak post-modern dönemin küresel dönemin kuşağı, sokak protestolarının kuşağı, yeni edebiyatın da kuşağı. Bunların anlam dünyası tek bir ideoloji ile belirlenme durumunda değil. Din de dolayısıyla ancak parçalı bir yapı içinde yer alıyor onların dünyasında." "YENİ KUŞAĞIN AK PARTİ'NİN ÇEŞİTLİ YÖNLERİYLE SORUNLARI VAR" Siyasi temsiliyet anlamında bu tanımladığınız yeni kuşağın AK Parti ile sorunu var mı? AK Parti onları temsil ediyor mu? "AK Parti'nin çeşitli yönleriyle sorunu var. Tarz olarak var. AK Parti, Diyanet gibi davrandığı zaman bayağı sorunu var. AK Parti gelecek üretme, vizyon üretme ve davet etme fonksiyonlarını ifa ettiği zaman AK Parti ile gayet uyumlu ve kucaklayıcı. AK Parti ben bilirim dediği andan itibaren yeni kuşağın bunu -herhangi bir insanın ben bilirim demesini- kabul etmesi çok zor kurumsallaştığı zaman kabul etmesi de çok zor." BU YÜKSEK SESLİ İTİRAZLARA PEK DE TANIK OLMUYORUZ "Henüz olmuyoruz. Şu andaki siyasi kavga bunu öldürüyor. Siyasi kavga daha kültürel ya da sosyal olanın kamusallaşması önünde bir engel. Şu anda bloglar ortaya çıkıyor mesela o bloglarda tamamen sanat edebiyat gibi şeyler var. Doğrudan siyasete yönelenler de var fakat daha otantik olan tabi ki daha mahcup olan o sesin çıkmasına çok izin verilmiyor. Bir süre daha böyle devam edecek. Seçimlere kadar belki de önümüzdeki 1-2 yıl içinde çok daha farklı daha eksantrik yeni İslami bakışın ortaya çıktığını göreceğiz. Tabi şu var onlar ürün verdiği zaman ancak kamusallaşabilirler, kendi başlarına kamusallaşamıyorlar. Çünkü hala cemaatçi bir toplumuz hala bunlar kendi küçük öbekleri içinde kalıyor, kendi öbekleri içinde okuma grupları yapıyorlar, sinema tartışmaları yapıyorlar. Bütün bu konuştuğumuz şeyleri tartışıyorlar ama bunlar duyulur değil. Ancak onların içinden bir sanatçı bir edebiyatçı çıktığı zaman bunun üzerinden biz oraya nüfuz edebiliyoruz." AKP BU YENİ İSLAMCI KUŞAĞIN FARKINDA MI? "Pek hazır değil. AK Parti o kadar büyük bir kavganın içinden geçiyor ki bütün enerjisinin oraya sevk etmiş durumda. Zaten kendisi bir siyasi geleneğin uzantısı ve her şeyi de siyasi terimler üzerinden tanımlayan bir bakışa sahip. Aslında diğer partiler de üç aşağı beş yukarı böyle ama tabi yüzde 50 alıp Türkiye'yi yönetmeye kalktığınız zaman bu problem olabiliyor. Birçok şeye ulaşamıyorsunuz. Cemaatçi yapı AK Parti'yi de etkiliyor. Özellikle siyasallaşmamış sosyale büyük ölçüde kulağı kapalı. Oysa siyasetten hoşlanmayan Müslümanlar da var siyasetten haz etmediği için başka hareket alanı bulmaya çalışan Müslüman bir kuşak var. Şunu hep akılda tutmak lazım post-modern, küresel bir dönem Türkiye'ye bağlı değil bu insanlar bambaşka bir geniş dünya içinde kendi Müslümanlığını, kendi Anadoluluğunu inşa etmekte olan insanlar. Bu insanlarhayatta kendine bir kariyer arıyor. Türkiye'deki kısır kavga, sürekli darbe, kapatma, Gülen Cemaati, CHP, HSYK bunlar yeni kuşak için çok sıkıcı ve aptalca bir dünya." BUNLARIN BİR SİYASİ PROJELERİ VAR MI? "Bu kuşak genişleyen orta sınıfın bir parçası dünyaya ulaşımı hızla artmış olan bir kuşak. Bireysel olarak dini nereye koyacağım, kendi gündelik hayatımla zevklerimle, alışkanlıklarımla nasıl match edeceğim (uzlaştıracağım) hem Müslüman olup hem de istediklerimi nasıl yapacağım. Dolayısıyla bu bir bireysel sentez arayışı ama aynı zamanda da kültürel bir şey herkes birbirinden etkileniyor. Aynı müzikler dinleniyor aynı kitaplar okunuyor dolayısıyla da aynı anda bir bağ üretiliyor. Bunun bizatihi siyasi olduğunu söylemek mümkün değil ama bunun alanı sınırlandığı zaman siyasileşebilir. Gezi olayının bir benzerinin bir paralelinin ileriki yıllarda tamamen İslami kesimin içinden çıkması da mümkün yani. Eğer bugün siyaset ile sosyal arasındaki bu boşluk dolmaz ise şu anda 20'li yaşlardaki bu kuşak 30'lu yaşlara gelip biraz daha palazlandığı zaman kendisine bir anlamda siyasi misyon da biçmeye başladığı zaman bu ya bir çatışmayı ima eder bu ama daha büyük ihtimalle değişen bir AK Parti'yi ima eder. AK Parti kendini buna açık tutan bir parti olduğu için onu becerecektir büyük ihtimalle." "AK PARTİDE DEVLETÇİ KUŞAKLA YENİ GELENLER ARASINDA SORUN ÇIKACAK" "Gençlik kollarını tamamen değiştirdi. Kadın kollarını değiştirdi. Buraya ne tür insanları aldı diye baktığınız zaman AK Parti'nin yanlışlarını söyleyebilen insanları aldı. Bu çok önemli bir tercih bunu her parti yapamayabilir. AK Parti özgüveni çok yüksek olan bir parti. Bununla beraber bunları tartışmaya, bunların önünü açmaya hazır. Yeter ki, ana büyük siyasi kavganın yürütülmesini namümkün kılmasın, zayıflatmasın. Dışarıya yönelik kavga yumuşadığı anda önemli bir iç kavga yaşayacak AK Parti. Gördüğüm kadarıyla liderlik kavgası yaşanmayacak. Temaslarımda öyle bir problem olmadığını görüyorum ama Ak Parti içindeki nispeten yaşlı kuşakla bir miktar siyaseten daha muhafazakar daha milliyetçi, daha devletçi kuşakla yeni gelenler arasında problem yaşanacak. Benim mesela şu anda gördüğüm, üç dönemden fazla milletvekili olamama, il başkanlarının milletvekili olamaması AK Parti'nin kendini gençlere doğru açtığını, diğerlerine de yavaş yavaş miadınız doluyor demesidir. Bu demek değil ki, yönetim meselelerinde problem çıkarmaz ama AK Parti buna adapte olacak. Kültür olarak buna çok hızlı adapte olamayabilir. Ben gördüğüm kadarıyla tepedeki irade Türkiye'yi elinden kaçırmamaya o kadar ihtirasla sarılmış ki alttan gelen genci nasıl olursa olsun kapsayacak." "YENİ KUŞAK ERDOĞAN'I SEVİYOR" Sizin tanımladığınız bu yeni kuşağın Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan'a bakışı nasıl? Zira siz "akıl veren"e itiraz eden bir kuşak tanımlıyorsunuz ama Erdoğan'ın kimi kesimlerce "yaşam alanına" müdahale olarak nitelenecek kaç çocuk sahibi olunması, nasıl doğum yapılması gerektiğine ilişkin söylemlere sahip. Bu söylemler o kesimi rahatsız etmiyor mu? "Recep Tayyip Erdoğan'ın çok önemli bir avantajı var: Sahici olması. Erdoğan, gerçekten düşündüğünü düşünmemiş gibi davranmıyor. Rahatsız oluyorsa söylüyor. Buna insanlar alışmış durumda. Rahatsız olması o yönde bir şeyler yapacağı anlamına gelmiyor. Onlar Erdoğan üzerinden anneleriyle babalarıyla tartışıyorlar. Bir TV programında Erdoğan'ın söylediği bir şey vardı. Soru "siz bir parka oturuyorsunuz karşınıza bir çift geldi kucak kucağa oturuyorlar" Ne dersiniz şeklinde. Erdoğan'ın refleksi şöyleydi: "Ben böyle bir şeyi kabul edemem" "Peki, ne yaparsınız" diye soruldu. Düşündü oradan giderim dedi. Bu tabloyu veriyor. Rahatsızım, söylüyorum ama onlara yönelik bir şey yapmamayı da içime sindirmiş durumdayım. "Ben rahatsız oldum" diyor "ben demokrat oldum" falan demiyor. Bu sahicilik. Türkiye'ye hitap eden bir sahicilik. O kuşak bunu gördüğü zaman kendi annesini babasını görüyor, onları seviyor ve Tayyip Erdoğan'ı da seviyor. Tayyip Erdoğan orada "müdahale ederim" deseydi. O zaman problem olurdu. Tamam Müslüman kuşak kucak kucağa oturmuyor ama el ele tutuşuyor, parkta öpüşüyor. Bunun önünün alınması pek mümkün değil." BAHSETTİĞİNİZ BU YENİ GENÇLİĞİN AKP'NİN MAKRO POLİTİKALARIYLA SORUNU VAR MI? "Kesinlikle var. Genelde bu yolsuzluk olayları, kentleşme meselesi, madenlerden gelen ölüm haberleri, yeni müteahhit sınıfının kontrolsüz hale gelmesi çok açık söylemek gerekirse bir tür hoyratlık kelimesi ile özetleyebileceğimiz bir alan var. Bu son 12 yıla baktığımız zaman AK Parti bunu isteyerek üretmedi ama şu anda kontrol edilemeyen bir alan olduğunu da görüyoruz. Başbakan Ahmet Davutoğlu'nun söylemine baktığımız zaman, iç konuşmalarında il başkanlarına, belediye başkanlarına tamamen bunlara yönelik konuşmalar yapıyor. Davutoğlu hem hoca hem o kesimle ilişkili hem daha genç bir kuşak. 90'lar kuşağının entelektüel anlamda zirvelerinden birisi." "DAVUTOĞLU BU KUŞAĞA ULAŞMADA DAHA AVANTAJLI" "Evet. Davutoğlu o kuşağa ulaşmada çok avantajlı. En azından şöyle söyleyeyim doğrudan kendisinin bizatihi ulaşma imkanının olmadığı yerde bile araya bir kişi iki kişi koyarak anlaması ve onun nabzını tutması mümkün olan birisi. AK Parti teşkilatlarındaki gençlik, kadın kolları değişimleri de bana bunu söylüyor. Sonuçta bunlar Genel Başkan sıfatıyla Ahmet Davutoğlu'nun tasarrufları." TAYYİP ERDOĞAN'A RAĞMEN Mİ? "Erdoğan'a rağmen değil tabi. Erdoğan her zaman makro fotoğrafın peşinde olmuş birisidir. Erdoğan bir ihtilalci lider elinde silah olmaması onu ihtilalci lider olmaktan çıkarmıyor. Yürüdüğü yerde eskiden kalan ve yanlış olanı yıkıyor, yıkarak gidiyor öyle olduğu zaman da bütün bu ihtilalci süreçlerde olduğu gibi yıkarken hızlı bir şekilde onun yerini doldurması gerektiği için bunu en hızlı nasıl olursa öyle yapıyor. O zaman da en doğrusu ile yapmayabiliyor. Kısa vadede en doğrusu yok aslında çünkü öyle yapmasa yürüyemeyecek. Eğer elinizde silah yoksa ve bir ihtilalci liderseniz yüzde 50'yi sürekli almanız lazım. Yüzde 50'yi sürekli almanız demek, ekonominin iyi gitmesi demek, orta sınıfın büyümesi demek. Bunu en hızlı nasıl yapacaksınız. Türkiye koşullarında inşaatla yapacaksınız. Müteahhit sınıf ile yapabileceksiniz. Öyle ilelebet de yapamazsınız ama ilk aşamayı onunla yapacaksınız. Bu insanları da bir yere kadar kontrol edebiliyorsunuz." SULTANAHMET CAMİNİN MİNARELERİ ARASINDAKİ BİNALAR BÖYLE Mİ YÜKSELDİ? Evet bu oldu. İstanbul gezisinde Tayyip Erdoğan'ın sözlerini hatırlıyoruz: "Biz bunlara 3 yapın dedik, 8 yapmışlar, 13 yapmışlar" AK PARTİ'NİN BU MAZERETİ NE KADAR SÜRECEK? "Bu seçimlerden sonra bir rahatlama olacak Bu rahatlama esas AK Parti'nin sınavı olacak. AK Parti'nin buraya kadar mazereti vardı. Seçimden sonra mazereti kalmayacak. İş adamı sınıfına muhtaç olma o insanların bağışlarıyla hizmet yapma gibi bir sürü şeyler oldu. Bunlar bu büyük kavganın içinde anlamlıydı. Sürekli seni devirmeye çalışılmış, 6-7 sene darbe tehditliyle yaşamışsın kapatma davası sonra 17 Aralık, ABD'nin Sisi'ye evet demesi bunlar psikolojik olarak kritik şeyler. 2015 seçimlerinden sonra muhtemelen yeni bir dönem olacak." BU YENİ DÖNEMDE NE OLACAK? "AK Parti'nin kulağının seküler kesime daha açık olacağını düşünüyorum. Seküler kesimin Gezici dediğimiz gençliğine daha açık olacağını düşünüyorum. Kentleşmenin, sosyal alanın, kültürel alanın yeniden tartışılacağını düşünüyorum. AK Parti taraftarı gibi görünen insanların tamamen karşıtları olarak adlandırılan kesimlerle daha mülayim konuşmalar yapacağını düşünüyorum." AK PARTİ İÇİNDE NE TÜR DEĞİŞİMLER OLACAK? "AK Parti içinde de iç eleştiri kanaları açılacak veya AK Parti'nin kendi yanlışlarıyla daha rahat yüzleşmesi sağlanacak. Bu şuna benziyor: Şimdi çok basit olarak 17 Aralık'ta, sadece 1. dosya ortaya çıksaydı ve zamanında çıksaydı o bakanlar anında istifa etmek zorunda kalırlardı, soruşturma açılırdı. Ama bekletilip diğerleriyle birleşip arkadan 25 Aralık geldiği zaman Tayyip Erdoğan bakanların istifasını bile istemedi. Çünkü Erdoğan "bu başka bir şey siyasi bir olay belki başka dosyalar çıkaracaklar o dosyaların içeriğini bile anlamadan Türkiye'de yeni bir atmosfer üretilecek bu darbeye gidecek" diye düşündü. Böyle olunca gerçek anlamını da yitirmiş oluyor. O zaman da hala bu yolsuzluk hikayesi üzerine gidilemeyen bir durum olarak ortaya çıkıyor" DOĞALINDA SEYRETSE BAŞKA TÜR BİR SONUÇ OLUR MU DİYORSUNUZ? "Evet. Çünkü şu anda baktığımız zaman anketlerde ve TESEV'deki odak grup çalışmalarında şu gözüküyor: İslami kesimin en az yarısı yolsuzlukların olduğunu düşünüyor ve bundan hoşlanmıyor, bundan rahatsız. Bu AK Parti'ye yakışmıyor diyor. Kendilerinin desteklediği partinin yapmaması gereken bir şey olarak görüyorlar, karşılar." MAVCUT AKP YÖNETİMİ BU RAHATSIZLIĞIN FARKINDA MI? "Kesinlikle. Bu AK Parti'nin içinde şu anda açıkça konuşulan bir şey." "GÜLEN HAREKETİNİN ENTELLEKTÜEL VURUCULUĞU KALMAYACAK" İslami kesim içinde dünyayı bilen, dünya ile entegre olan, entellektüel kapasitesi yüksek, yabancı dil bilen, modern dünyanın araçlarını kullanan gençlik olarak Gülen Hareketi gençliği öne çıkıyor. Hatta bu kesim kavga öncesi AKP için enerjisini harcadı. Bu gençlik ne olacak? "Gülen Hareketi gençliğinin yeni İslami kesimin entelektüel yeni yüzünü temsil edeceği fikri aslında Müslümanların dışından gelen bir fikir. O daha ziyade bizim gibi insanların seküler çevreden gelen insanların gözlemiydi. Çünkü Gülen Hareketi'nin modernleştirici bir yönü olduğu bunu kamusal alana çıkartıcı yönü olduğu açık. Modern dünyanın aletlerini de kullanmaya da devam ediyorlar, dolayısıyla olumlu bir tarafı hala da var. Böyle görünce oraya bir artı puan yazıyorsunuz. Milli Görüş Hareketi'nin siyasete yürümesiyle beraber kendi tabanında okumuş insan özellikle, yüksek öğrenimli insan az olması Gülen Cemaati'nin bu yeni kuşağının kullanılmasıyla sonuçlandı. İkisi birleşti. AK Parti yönetiyor ama devlet kadrolarında Gülen Hareketi var. Eğer problem olmasaydı biz gene dışarıdan bakarak bu ikisinin yavaş yavaş bir tür senteze de gidebileceğini öngörebilirdik. Ama şunu söyleyeyim birinci günden itibaren çok aklı başında ve derinliği olan entelektüel birikimi olan AK Partililerin bir bölümü bunun yürümeyeceğini kendilerinin bambaşka bir akışının olduğunu Gülen Hareketi'nin güvenilir bir hareket olmadığını söylüyorlardı. Bu ufak bir zümreydi çünkü gerçek hayatın dinamiği bu tarafa doğru akıyordu. 2012'nin başıyla beraber bu küçük ses birden bire daha duyulur oldu. İnsanlar, Gülen Hareketi ile mesafe koymaya başladı. Biz de dışarıdan bu sesi duymaya başladık. Şu andaki 20 yaş kuşağına baktığınız zaman Milli Görüşlülerin üniversite mezunu sayısı Gülen Hareketi mensuplarına göre düşüktür. Bürokrasi içine girdiğimizdeyse mukayesesiz bir şey yüzde 95'i Gülen Hareketi, yüzde 5'i Milli Görüş Hareketi. Üniversite mezunluğu kritik bir şey üniversite mezunu demek entelektüel lider demektir. Bu da biraz önce konuştuğumuz yeni Müslüman genç tipolojisinin görünürlülüğünü, kamusal alana çıkmasını, ürün vermesini hep geciktirdi. Belki bu öyle kolay kolay telafi edilecek bir şey de olmayabilir. Bu insanlar yaşları ilerleyince bir işe girip çalışacaklar. O bakımdan önümüzdeki 10 seneyi bitirdiğimizde onlarla karşılaşacağız. İhtilalci bir görünüm ortaya çıkacak. Dünyanın apışıp seyredeceği Türkiye merkezli bir Müslüman kuşakla karşı karşıya kalınacak." BU HAREKET GÜLEN HAREKETİ GENÇLİĞİ OLAMAZ MI? "Gülen Hareketi gençliğinin olması çok zor. Çünkü Gülen Hareketi içinde gerçek anlamda bir entelektüel açılım şansı çok az. Özeleştiri çok çok az gidererek daha çok siyasi misyon öne çıkıyor. Ancak koparak bireyselleşmenin mümkün olduğu bir noktaya gidiyorlar. O yüzden de ben Gülen Hareketi'nin militanlaşmış, radikalleşmiş bir kadro etrafında şekilleneceğini düşünüyorum. Entelektüel vuruculuğunun kalmayacağını düşünüyorum."