İsmet İnönü Yazıları

İsmet İnönü Kimdir?

Mustafa İsmet İnönü (24 Eylül 1884, İzmir - 25 Aralık 1973, Ankara), Türk asker, siyasetçi ve devlet adamıdır. Türkiye Cumhuriyeti'nin ikinci cumhurbaşkanı, ilk başbakanı ve Türk Silahlı Kuvvetleri'nin ilk genelkurmay başkanı olarak görev yapmıştır. Ziştovi eşrafından Zühtü Efendi'nin kızı olan İstanbul-Süleymaniye doğumlu Mevhibe Hanım'ın eşi; Ömer İnönü, Erdal İnönü ve Özden Toker'in babasıdır.

1884 yılında İzmir'de Mehmed Reşid Efendi ile Cevriye Hanım'ın ikinci oğulları olarak doğmuştur. Reşit Efendi aslen Bitlis'in tanınmış ailelerinden Kürümoğulları ailesindendir. Reşit'in babası Abdülfettah Efendi Malatya'ya yerleşmiştir. Annesi Cevriye ise aslen Razgrad (Bulgaristan)lı olup babası Razgrad ulemasından Müderris Hasan Efendi 1870'li yıllarda İstanbul'a göç etmiştir. Cevriye ile Reşit 1880'de İstanbul'da evlenmişlerdir. İlk çocukları Ahmet Mithat ve ikincisi İsmet'in dışında Hasan Rıza ve Hayri (Temelli) adlı iki oğulları ve Semiha (Okatan) adlı bir kız çocukları olmuştur.

İlk ve orta öğrenimini Sivas'ta tamamladı. 1895 yılında Sivas Mülkiye İdadisi'ne kayıt yaptırdı ancak daha sonra Sivas Askerî Rüşdiyesi'ne geçti ve 1896'da mezun oldu. 1897 yılında İstanbul'daki Mühendishane İdadisi'ne gitti. 14 Şubat 1901'de Mühendishane-i Berrî-i Hümayun'a (topçu okulu) girip 1 Eylül 1903'te topçu teğmeni olarak mezun oldu. 26 Eylül 1906'da Erkân-ı Harbiye Mektebi'ni birincilikle bitirerek kurmay yüzbaşı rütbesiyle Edirne'deki 2. Ordu'nun 8. Topçu Alayı'nda 3. Batarya Bölük komutanı olarak kurmay stajını yaptı.

1908'de 2. Süvari Fırkası'nın kurmayı oldu ve 31 Mart Olayı'nda (13 Nisan 1909) Hareket Ordusu karargâhında görev aldı. 1910'da 4. Kolordu kurmaylığına getirildi ve 1911'de Yemen Kuvâ-yi Mürettebe Komutanlığı kurmayı oldu. 26 Nisan 1912'de binbaşı rütbesine terfi etti ve Yemen Kuvâ-yi Umumîye Komutanlığı Kurmay Başkanlığı'na getirildi. 1912-1913 yılları arasında Harbiye Nezareti'nde Başkomutanlık Karargâhı 1. Şubede bulundu ve İkinci Balkan Savaşı'nda Çatalca Ordusu Sağ Cenah Komutanlığı kurmaylığına getirildi. Savaştan sonra İstanbul Antlaşması'nın bağıtlanmasında Bulgarlar ile müzakere eden heyete askerî danışman olarak katıldı. 1914'te Harbiye Nazırlığı ve Erkân-ı Harbiye-i Umumiye Reisliği'ne atanan Enver Paşa'nın başlattığı ordunun yenileştirilmesi hareketinde etkin rol oynadı.

I. Dünya Savaşı'nda Kafkasya ve Filistin cephelerinde savaştı. 29 Kasım 1914'te kaymakam (yarbay) rütbesine terfi etti ve 2 Aralık 1914'te Genel Karargâh 1. Şube Müdürü olarak atandı. 9 Ekim 1915'te 2. Ordu Kurmay Başkanlığına getirildi ve 14 Aralık 1915'te miralay (albay) rütbesine terfi etti. Kafkas Cephesi'nde Kolordu Komutanı olarak Mustafa Kemal Paşa ile birlikte çalıştı. 12 Ocak 1917'de 4. Kolordu Komutanlığı'na atandı. Bir süre sonra Halep'te 7. Ordu'nun oluşturulmasında görev aldı. 1 Mayıs 1917'de Filistin Cephesi'nde 20. Kolordu Komutanlığı'na, 20 Haziran'da 3. Kolordu Komutanlığı'na atandı. Megiddo Muharebesi sırasında yaralanınca İstanbul'a gönderildi.

Mondros Mütarekesi'nin imzalanmasından az önce Nablus Bozgunu sırasında yaralanarak İstanbul'a döndü. 24 Ekim 1918'de Harbiye Nezareti Müsteşarlığı'na atandı. 9 Nisan 1920'de Mustafa Kemal Paşa'nın çağrısı üzerine Ankara'ya döndü ve İstanbul ile bütün resmî bağlarını kopardı. 23 Nisan 1920'de açılan Türkiye Büyük Millet Meclisi'ne Edirne milletvekili olarak katıldı. 3 Mayıs 1920'de Erkân-ı Harbiye-i Umûmiye Vekilliği'ne (Genelkurmay Başkanlığı) getirildi. 10 Kasım 1920'de Garp Cephesi Kuzey Kesimi Komutanlığı'na atandı. Çerkez Ethem ayaklanmasının ve iç isyanların bastırılmasında etkin rol oynadı. Birinci İnönü Muharebesi'ni kazanarak Yunan ilerlemesini durdurunca mirliva (tümgeneral) rütbesine terfi etti ve paşa oldu. 4 Mayıs 1921'de Batı Cephesi Komutanlığı'na atandı. Büyük Taarruz'dan sonra ferîk (korgeneral) rütbesine terfi etti.

Millî Mücadele'nin sonunu belirleyen Mudanya Mütarekesi görüşmelerinde (3 Ekim-11 Ekim 1922) Türk tarafını temsil etti. 26 Ekim 1922'de Hariciye Vekili oldu. Lozan görüşmelerinde murahhas heyetin başkanlığını yaptı; yeni devletin bağımsızlığını ve egemenliğini onaylayan, Sevr Antlaşması ve Mondros Mütarekesi'ni geçersiz kılan Lozan Antlaşması'nı imzaladı.

İkinci dönem (1923-27) TBMM'de Malatya milletvekili olarak bulunan İsmet Paşa, Fethi Bey'in (Okyar) kurduğu İcra Vekilleri Heyeti'ne Hariciye Vekili olarak girdi. 23 Ağustos 1923'te Lozan Antlaşması'nın TBMM'de kabulü, siyasal-diplomatik başarılarının en önemlisi oldu. 29 Ekim 1923'te Cumhuriyet'in ilanı ile sonuçlanan süreçte Mustafa Kemal'le yakın siyasal işbirliği içindeydi. İlk Cumhuriyet hükümetini kurdu (30 Ekim); aynı zamanda Halk Fırkası (sonradan Cumhuriyet Halk Partisi-CHP) genel başkan vekilliğini üstlendi.

İlk başbakanlık döneminde Cumhuriyetin ilk devrimleri yapılmaya başlandı. Öğretimin Birleştirilmesi, Halifeliğin Kaldırılması ve Diyanet İşleri Başkanlığı'nın kurulması (3 Mart 1924) bu dönemde gerçekleşti. Muhalefet partisi olarak kurulan Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası'nın Çankaya'ya olan aşırı muhalefetini hükümet üzerinden yürütmesi üzerine Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal'in isteğiyle 8 Kasım 1924'te başbakanlıktan istifa etti. 21 Kasım 1924'te yeni hükümeti Fethi Bey kurdu. Doğudaki Şeyh Said İsyanı'na müdahalede başarısız olan Fethi Bey'in istifası üzerine 3 Mart 1925'te Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal tarafından yeniden hükümeti kurmakla görevlendirildi. Ayaklanmanın bastırılmasında başbakan olarak önemli rol oynadı. 6 Mart 1925'te Takrir-i Sükun Kanunu'nun yürürlüğe konmasını ve İstiklal Mahkemeleri'nin kurulmasını sağladı; bu kanuna dayanarak tüm muhalefet partilerini ve muhalif gazeteleri kapattırdı. 1926 yılında orgeneral rütbesine yükseldi ve 1927 yılında kendi isteğiyle askerlikten emekli oldu. Bu tarihten sonra, yeni devletin oluşumunda Mustafa Kemal ile birlikte en önemli siyasal kişilik olarak belirdi.

1934'te Soyadı Kanunu çıktığında Mustafa Kemal Atatürk'ün verdiği İnönü soyadını aldı. 1925'ten 1937'ye değin başbakanlık görevini aralıksız sürdürdü. Bu dönemde ülkedeki bütün önemli siyasal gelişmelere damgasını vurdu; devrimlerin ilanında ve uygulanmasında, iktisat politikasında devletçilik ilkesinin kabulünde ve uygulanmasında, yeni devletin kalkınmasında çok önemli rolü oldu. 1932'de Sovyetler Birliği ile diplomatik yakınlaşma amacıyla Moskova'ya gitti. Eylül 1937'de Atatürk'le aralarındaki bazı görüş ayrılıkları yüzünden Atatürk tarafından başbakanlık ve CHP genel başkan vekilliği görevlerinden alındı; yerine Celâl Bayar atandı. İnönü bu dönemde yalnızca TBMM'de Malatya milletvekili olarak görev yaptı.

Atatürk'ün ölümünden sonra 11 Kasım 1938'de cumhurbaşkanı seçildi ve 1950 yılına kadar görev yaptı. 26 Aralık 1938'de toplanan CHP I. Olağanüstü Kurultayı'nda partinin "değişmez genel başkanı" seçildi ve kendisine "Millî Şef" ünvanı verildi. Cumhurbaşkanlığı döneminde Türkiye'yi II. Dünya Savaşı sırasında tarafsız tutmaya çalıştı; savaş yıllarındaki ekonomik ve toplumsal sıkıntılar dönemin unutulmayan mirası olarak kaldı. Varlık Vergisi uygulaması hayata geçirildi. Hasan Âli Yücel'in öncülüğündeki Köy Enstitüleri kuruldu. Harika Çocuklar Yasası ile İdil Biret ve Suna Kan gibi sanatçıların yetişmesinde önemli rolü oldu. 1938-1950 döneminde Türkiye ekonomisi ortalama yıllık %1.8 oranında büyümüş ve Türkiye'nin GSMH'si dünya toplamının binde 6.52'sinden binde 6.43'üne düşmüştür.

1950-1960 yılları arasında CHP genel başkanı olarak ana muhalefet lideri oldu. 27 Mayıs Darbesi'nden sonra 1961'de yapılan seçimlerde CHP birinci parti olarak çıktı ancak tek başına iktidar olmaya yetecek çoğunluğu sağlayamadı. İnönü, Türkiye'nin ilk koalisyon hükümetini Adalet Partisi ile kurdu. 1962 ve 1963 yıllarındaki ayaklanma girişimlerinin önlenmesinde Cumhurbaşkanı Cemal Gürsel ve Genelkurmay Başkanı Cevdet Sunay ile birlikte rol oynadı. 1964 Kıbrıs olayları sırasında dış politikada çok yönlü arayışlara girdi. 1965 yılında başbakanlığı bıraktı ve 1972 yılına kadar ana muhalefet liderliğine devam etti. 1925-1937 yılları arasında 12 yıllık kesintisiz başbakanlık süresi olmakla birlikte, toplam 16 yıl 11 ay ile Türkiye Cumhuriyeti tarihinin en uzun süre başbakanlık yapmış kişisidir.

1972'de CHP genel başkanlığından istifa etti ve partiden ayrıldı. Milletvekilliğinden de istifa ederek eski cumhurbaşkanı sıfatıyla tabii senatör olarak Cumhuriyet Senatosu'nda görev aldı. 25 Aralık 1973'te Ankara'da solunum yetmezliği sebebiyle öldü. Cenazesi 28 Aralık 1973'te Anıtkabir'deki İsmet İnönü Mezar Odası'na devlet töreni ile defnedildi.