Cemal Paşa Yazıları

Cemal Paşa Kimdir?

Mehmet Necip Efendi ile Binnaz Hanım'ın çocuğu olan Cemal Paşa, 6 Mayıs 1872'de Midilli'de doğmuştur. Babası tarafından asker olması için Midilli'den İstanbul'a gönderilen Cemal Bey, 1890 yılında Kuleli Askeri İdadisinden mezun olmuştur. 13 Haziran 1890'da Mekteb-i Harbiye-i Şahanenin harp sınıfına kayıt yaptıran Cemal Paşa, üç yıllık uzun ve yoğun bir eğitim döneminin ardından 1893'te ikincilikle ve teğmen rütbesiyle mezun olmuş, takip eden aylarda da kurmaylık tahsilini tamamlamak üzere Erkân-ı Harbiye'ye girmiştir. İki yıl süren başarılı bir eğitim döneminin ardından, 28 Aralık 1895'te Erkân-ı Harp Yüzbaşı rütbesini almıştır. 1896'da 2. Ordu'ya bağlı Kırklareli istihkâm inşaat şubesine atanmış, ertesi yıl kolağası (önyüzbaşı) olmuştur. 1898'de Selanik'teki 3. Ordu'ya redif fırkası kurmay başkanı olarak atanmış, burada iken İttihat ve Terakkî Cemiyeti'ne girerek cemiyetin askeri kanadının örgütlenmesiyle görevlendirilmiştir. 1899'da Selanik'te Seniha Hanım'la evlenmiştir. 1905'te binbaşı, 1907'de 3. Ordu kurmay heyetine atanmış; burada Binbaşı Ali Fethi Bey ve Kolağası Mustafa Kemal ile birlikte çalışmıştır.

İkinci Meşrutiyet'in ilanının ardından Selanik'teki İttihat ve Terakkî Cemiyeti genel merkezi tarafından İstanbul'a gönderilen on kişilik temsil heyetinde yer almış, ardından cemiyetin genel merkez üyeliğine seçilmiştir. Aynı yıl kaymakamlığa (yarbay) yükseltilerek Anadolu'ya gönderilen Heyet-i İslâhiye üyeliğine getirilmiştir. 31 Mart Olayı'nın çıkması üzerine İstanbul'a dönerek Hareket Ordusu'na katılmış, ayaklanmanın bastırılmasının ardından Üsküdar muhafızlığına atanmıştır. 8 Ağustos 1909'da Adana valiliğine, Ağustos 1911'de Bağdat valiliğine getirilmiştir. Bir süre sonra Konya Redif Fırkası komutanı olmuş, Ekim 1912'de miralaylığa (albay) yükselmiş ve Kasım 1912'de tümeniyle Balkan Savaşı'na katılmıştır. Bâb-ı Âli Baskını'nın ardından İstanbul muhafızlığına getirilmiş, Aralık 1913'te mirlivalığa (tuğgeneral) yükselmiştir. 26 Şubat 1914'te nafia (bayındırlık) nazırı, 11 Mart 1914'te bahriye nazırı olmuş; bahriye nezaretinde ve donanmada yeni düzenlemeler yapmıştır. I. Dünya Savaşı öncesinde Fransa'nın desteğini kazanmak amacıyla Fransa'ya gitmiş ancak siyasal ittifak sağlayamayınca, Enver Paşa ve Talat Paşa ile birlikte 2 Ağustos 1914'te yapılan Osmanlı-Alman İttifakı'nı isteksizce desteklemiştir.

Osmanlı Devleti'nin I. Dünya Savaşı'na girmesi üzerine bahriye nazırlığının yanı sıra 2. Ordu komutanı olarak görevlendirilmiş, Kasım 1914'te Filistin'deki 4. Ordu komutanlığına atanmıştır. 1915'te ferikliğe (korgeneral) yükselmiş ve Mısır'ı İngilizlerden almayı amaçlayan Kanal Seferi'ni komuta etmiştir. Temmuz 1917'de Yıldırım Ordular Grubu kurularak 4. Ordu kaldırılmış, Cemal Paşa da Suriye ve Batı Arabistan orduları genel komutanlığına atanmış ve ferik-i evvel (orgeneral) rütbesine yükseltilmiştir. Suriye'de bulunduğu sırada Halide Edib Adıvar'la birlikte çeşitli toplumsal hizmetlerin ve bayındırlık etkinliklerinin yaygınlaştırılması için çalışmış, yörenin arkeolojik özellikleriyle yakından ilgilenmiştir. Ermenileri çoğunlukla Suriye'ye göç ettirten Tehcir Kanunu'nun mimarlarından biridir.

Osmanlı Devleti'nin I. Dünya Savaşı'ndan yenik çıkması üzerine 1-2 Kasım 1918 gecesi Enver Paşa ve Talat Paşa ile birlikte bir Alman denizaltısıyla Odessa'ya, oradan da Berlin'e gitmiştir. İstanbul'daki sıkıyönetim mahkemesince 13 Ocak 1919 tarihinde gıyabında ordudan atılmasına, 5 Temmuz 1919'daki hükümle idamına karar verilmiştir. Ardından Afgan ordusunun modernleştirilmesi için Afganistan'a gitmiş, Bolşevikler'in siyaset değişikliği sonucu Tiflis'e geçmiştir. Burada bir süre Enver Paşa ile bir grup ittihatçının etkinliklerine katılmış, Anadolu'daki Türk Kurtuluş Savaşı'nın önderleriyle ilişki kurmuştur.

Türkiye'ye dönme hazırlıkları içindeyken, 21 Temmuz 1922 tarihinde Tiflis'te Ermeni asıllı Stepan Dzağigyan ve Bedros Bogosyan tarafından öldürülmüştür. Cenazesi Doğu Cephesi Komutanı Kâzım Karabekir tarafından Erzurum'a getirilerek Karskapı Şehitliği'ne defnedilmiştir. TBMM, 12 Ağustos 1922 tarihli kararıyla Cemal Paşa'nın naaşının Anadolu'ya nakledilmesini kabul etmiş; Paşa'nın kardeşi Kemal Doğulu, Tiflis'e giderek cenazeyi almış ve 28 Eylül 1922'de sade bir merasimle Kars Kapısı'nda defnedilmiştir.

Cemal Paşa'nın başlıca eseri, 1918 yılında İsviçre'nin Klosters kasabasındaki Silvretta Oteli'nde kaleme aldığı "Hatıralar"dır. Bu eser, İttihat ve Terakki erkânı tarafından yazılmış hatıratlar içinde en kapsamlı olanıdır ve yakın tarihimizin aydınlatılması açısından büyük öneme sahiptir. Diğer eserleri ise "Plevne Müdafaası", "Kırım Harbi Tarihi" ve Suriye'deki Alman arkeologlara hazırlattığı "Suriye ve Filistin ve Garbi Arabistan Âbidât-ı Atikası"dır.