Bela Bartok Yazıları

Bela Bartok Kimdir?

Béla Bartók (25 Mart 1881, Nagyszentmiklós, Avusturya-Macaristan - 26 Eylül 1945, New York, ABD), Macar besteci, etnomüzikolog, piyanist ve müzik öğretmenidir. 20. yüzyılın önemli müzik figürlerinden biri olan Bartók, çağdaş klasik müziğin gelişimine önemli katkılarda bulunmuş ve etnomüzikolojinin kurucuları arasında yer almıştır. Halk müziği araştırmalarıyla ünlü olan sanatçı, özellikle Orta ve Doğu Avrupa'daki köylü müziği geleneğini derinlemesine incelemiş, bu müzik türlerini kaydetmiş ve analiz etmiştir.

Budapeşte Krallık Müzik Akademisi'nde István Thomán'dan piyano, János Koessler'den kompozisyon dersleri alan Bartók, bu okulda tanıştığı Zoltán Kodály ile birlikte bölgenin halk müziklerini derlemeye başlamıştır. Başlangıçta Macar halk müziği anlayışı Franz Liszt'in yapıtlarındaki çingene ezgileriyle sınırlıyken, 1903'te 1848 Macar devriminin kahramanı Lajos Kossuth onuruna bestelediği büyük orkestra çalışması Kossuth da benzer ezgileri kullanmıştır. Ancak gerçek Macar köylü halk müziği ile tanışmasından sonra bu ezgileri kendi yapıtlarında kullanmış ve benzer yepyeni ezgiler yaratmıştır. Bartók'un müziği üzerindeki en büyük etki, 1902'de Budapeşte'de "Also sprach Zarathustra"nın ilk dinletisinde tanıştığı Richard Strauss'un müziği olmuştur. Piyanist olarak kariyerini ilerletirken 1907'de Krallık Akademisi'nde piyano profesörü olarak ders vermeye başlamış, bu sayede Avrupa'da dolaşmak yerine Macaristan'da kalarak özellikle Transilvanya bölgesinden daha çok halk şarkısı derlemiştir. Bu dönemde Kodály'nin Paris'ten getirdiği Claude Debussy müziği de Bartók'un müziğini etkilemeye başlamıştır.

1911'de, 1909'da evlendiği eşi Márta Ziegler'e adadığı tek operası Mavisakal'ın Kalesi'ni yazmış, ancak bu eser Macar Güzel Sanatlar Kurulu yarışmasında "oynanabilirliği olmadığı" gerekçesiyle geri çevrilmiştir. Bu düş kırıklığından sonra iki, üç yıl çok az beste yapmış ve daha çok Orta Avrupa, Balkanlar ve Türkiye halk müziğini derlemeye yoğunlaşmıştır. I. Dünya Savaşı'nın çıkmasıyla gezilerine ara vererek bestelemeye geri dönmüş, 1914-1916 arasında Tahta Prens balesini, 1915-1917 arasında da İki Numaralı Yaylı Çalgılar Dörtlüsü'nü yazmıştır. Uluslararası ününü Tahta Prens ile kazanmıştır. Daha sonra İgor Stravinski, Arnold Schönberg ve Richard Strauss'tan etkilendiği Olağanüstü Mandarin adlı balesi üzerinde çalışmış, ancak fahişelik, soygun ve öldürme konularını işleyen bu eser içeriği yüzünden 1926'ya dek gösterime girmemiştir. 1923'te eşinden ayrılarak piyano öğrencisi Ditta Pásztory ile evlenmiş, bu evlilikten doğan oğlu Peter'in müzik dersleri için bestelediği 6 ciltlik piyano parçaları derlemesi Mikrokosmos bugün piyano öğrencileri arasında yaygın olarak çalınmaktadır.

Bartók, 1936 yılındaki Türkiye gezisinde Adnan Saygun, Ulvi Cemal Erkin ve Necil Kazım Akses ile birlikte Anadolu'yu dolaşmış ve özellikle Osmaniye yöresindeki türküleri notalamıştır. Ankara Devlet Konservatuvarı'nda Türk Halk Müziği arşivi oluşturulması için çalışmalar yapan sanatçının Türkiye'deki araştırmaları, 1976'da Macar Bilimler Akademisi tarafından yayımlanmıştır.

II. Dünya Savaşı sürecinde Nazilere karşı çıkan Bartók, Almanya'da yönetimi ele geçirmelerinden sonra Alman yayıncısından ayrılmıştır. Mavisakal'ın Kalesi operası ve Olağanüstü Mandarin balesinde gözlemlenen özgür düşünce yapısı, Macar sağcıları ile başının derde girmesine yol açmıştır. Eşiyle ABD'ye göç ettikten sonra kendini rahat hissetmemiş, tanınmıyor olması ve müziğine ilgi olmaması nedeniyle yeni eserler vermekte zorlanmıştır. Ekonomik durumunun da etkisiyle sağlığı gittikçe bozulan Bartók, New York'ta kemik kanserinden 1945'te ölmüştür. Ölümüyle yarım kalan viyola konçertosu daha sonra öğrencisi Tibor Serly tarafından tamamlanmıştır. Macaristan'da komünizmin sona ermesinden sonra naaşı New York'tan Budapeşte'ye getirilmiş ve devlet töreni ile Farkasréti Mezarlığı'na gömülmüştür.

Bestecilik kariyerinde, özellikle 20. yüzyılın başlarında Romantizm ve Natüralizm etkilerini sürdürmüş, ancak zamanla kendi müzikal tarzını geliştirmiştir. Bartók'un müziği, halk müziği motiflerini ve özgün ritimleri içeren, karmaşık yapıları ve özgün melodi anlayışıyla tanınan bir tarzı yansıtmaktadır. En bilinen eserleri arasında "Mikrokosmos", "Concerto for Orchestra", "Music for Strings, Percussion, and Celesta" gibi yapıtlar bulunmaktadır. Eserlerinin en kapsamlı kataloglaması András Szőllősy tarafından yapılmıştır; Bartók 1920'den itibaren eserleri için "Opus" adını kullanmayı bırakmıştır.