İran'ın Dönüşümü: Şah'tan Humeyni'ye, Trump'tan Modern Direnişe
İran'ın siyasi tarihi, sadece bir rejimin yıkılıp diğerinin kurulması değil; aynı zamanda kadim bir imparatorluk mirasının, dini otoritenin ve modernleşme sancılarının iç içe geçtiği bir düğümdür. Bugün, Rıza Pehlevi'nin (devrik Şah'ın oğlu) "İran'a geri dönüş" vizyonu, uluslararası lobiler ve Washington hattındaki stratejik hamlelerle yeniden şekilleniyor.
1. Sosyolojik ve Etnik Mozaik: İran'ın Kırılgan Dengesi
İran denilince akla homojen bir yapı gelse de, gerçekte ülke devasa bir etnik ve kültürel mozaiktir. 1979 Devrimi'ne giden süreçte, Şah Muhammed Rıza Pehlevi'nin "Beyaz Devrim" ile getirdiği hızlı modernleşme, kırsal kesimin muhafazakâr dokusuyla çatışmıştı.
Etnik Yapı: İran nüfusunun yaklaşık %60'ını Farslar oluştursa da; Azeriler, Kürtler, Lorlar, Araplar ve Beluçlar ülkenin stratejik sınır bölgelerinde belirleyici role sahiptir.
Sosyolojik Dönüşüm: Şah döneminde elitist bir modernizm varken, Humeyni dönemiyle birlikte devletin "teokratik" bir kimliğe bürünmesi, özellikle şehirli orta sınıfı ve gençleri zamanla sisteme yabancılaştırmıştır.
2. Rıza Pehlevi'nin Dönüş Planı ve İsrail Lobisi
Sürgündeki Veliaht Prens Rıza Pehlevi, son yıllarda İran muhalefetinin en görünür figürü haline geldi. Pehlevi'nin stratejisi, sadece halkın nostaljik duygularına hitap etmek değil, aynı zamanda Batı'daki güçlü lobileri ikna etmektir.
Yahudi ve İsrail Lobisinin Rolü: Pehlevi, İran'daki mevcut teokratik rejimin bölge için "ortak düşman" olduğu fikrini işleyerek, ABD'deki güçlü Yahudi lobileriyle dirsek temasına geçti. Özellikle 2023 yılında İsrail'e yaptığı tarihi ziyaret ve Ağlama Duvarı'ndaki görüntüleri, "yeni bir İran-İsrail dostluğu" vaadi olarak yorumlandı.
Lobi Desteğinin Nedeni: İsrail ve destekçileri için Pehlevi, nükleer hırsları olmayan, laik ve Batı ile entegre bir İran'ın anahtarıdır.
3. Trump Faktörü: "Maksimum Baskı" ve Siyasi Destek
Donald Trump'ın başkanlık dönemi, İran rejimi için en zorlu yıllardan biriydi. Trump'ın İran nükleer anlaşmasından çekilmesi ve uyguladığı "Maksimum Baskı" politikası, aslında Rıza Pehlevi ve benzeri figürlere alan açtı.
Rejim Değişikliği Sinyalleri: Trump yönetimi, resmi olarak "rejim değişikliği" demese de, İran ekonomisini felç ederek halkı ayaklanmaya teşvik etti. Bu süreçte Pehlevi'nin Washington'daki etkisi arttı.
Abraham Anlaşmaları Etkisi: Trump'ın mimarı olduğu bu süreç, İsrail ile Arap dünyasını yakınlaştırırken, İran'ı bölgede yalnızlaştırdı. Bu yalnızlık, Pehlevi'nin "eski, güçlü ve dost İran" anlatısını güçlendirdi.
4. Özgürlük İsteyen Gençlik: "Kadın, Yaşam, Özgürlük"
Makalenin en hayati damarı, ne lobiler ne de eski siyasetçilerdir; asıl dinamik İran'ın sokaklarındaki gençliktir. Mahsa Amini'nin ölümüyle başlayan süreç, İran sosyolojisinde bir kırılma noktası oldu.
Gençlerin Faaliyetleri: İranlı genç kızlar ve erkekler, sadece başörtüsü zorunluluğuna değil, kişisel özgürlüklerini kısıtlayan tüm sisteme karşı dijital dünyayı ve sokakları birer direniş alanına çevirdi.
Modernite Talebi: YouTube, Instagram ve VPN üzerinden dünyaya bağlanan bu nesil, Humeyni'nin ideolojik dünyasında yaşamayı reddediyor. Onlar için modernite, Batılı bir yaşam tarzından ziyade; liyakat, ifade özgürlüğü ve dünya ile entegrasyon anlamına geliyor.
Sonuç
Şah'ın mirası ve Humeyni'nin devrimci otoritesi arasında sıkışan İran, bugün kendi içinden gelen bir değişim dalgasıyla karşı karşıya. Rıza Pehlevi'nin dış desteklerle kurguladığı dönüş yolu, ancak İran sokaklarındaki gençlerin özgürlük talebiyle birleşirse kalıcı bir siyasi gerçekliğe dönüşebilir. Trump'ın tekrar sahneye çıktığı veya etkisinin sürdüğü bir dünya konjonktürü, bu süreci hızlandıracak en büyük katalizör gibi görünüyor.
