Türkiye-Azerbaycan: Şuşa Beyannamesi'nin 5. yılında stratejik ortaklık

Uluslararası İlişkiler Analizler Merkezi Yönetim Kurulu Üyesi Dr. Cavid Veliyev, Şuşa Beyannamesi'nin yıl dönümünde gelişen Türkiye- Azerbaycan ilişkilerini AA Analiz için kaleme aldı.
***
Bu yıl diplomatik ilişkilerinin 35. yıldönümünü kutlayan Azerbaycan ve Türkiye, aynı zamanda 15 Haziran 2021'de imzalanan müttefiklik hakkında Şuşa Bildirisi'nin beşinci yıldönümünü kutlamaktadır. Bu bildiri imzalandıktan sonra iki ülke ilişkileri ikili ve bölgesel düzeyde birçok stratejik sonuç üreterek Karabağ Zaferi sonrası bölgedeki yaranan yeni jeopolitik gerçekliği koruyabilmesi nedeniyle önemlidir.
İki ülke arasındaki sosyal bağlar
Bildirinin imzalanmasından sonra iki ülke ilişkileri en önemli ilk sınavını 6 Şubat 2023'te meydana gelen Kahramanmaraş merkezli depremde verdi. Deprem zamanı ilk yardıma gelen ülke Azerbaycan oldu. Arama-kurtarma ekipleri, sağlık personeli ve Azerbaycan'da düzenlenen halk yardımı ile iki ülkenin stratejik müttefikliğini pekiştirdi. Depremden hemen sonra Türkiye'ye insani ve mali yardım dahil olmakla Azerbaycan'dan toplamda 45 milyon dolar yardım yapıldı.
Ayrıca, bölge halkının yaralarını sarmak için Azerbaycan Kahramanmaraş'ta bir mahallenin yeniden yapılması için 100 milyon dolar mali destek tahsis etti. Daha sonra "Azerbaycan Mahallesi" ismi verilen bu mahallede bin 200 konut, Haydar Aliyev adına 23 derslikli bir okul, kültür merkezi ve Azerbaycan Parkı yapıldı. 2025'te mahallenin açılış töreninde Cumhurbaşkanı İlham Aliyev, "Karabağ Savaşı'nda olduğu gibi deprem sırasında da omuz-omuza olduk." derken, Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, burada "Azerbaycan tarafından yapılan konutlar bizim kaderimizin birliğinin kanıtıdır." açıklamasını yaptı.
Türkiye-Azerbaycan ilişkilerinin dönüm noktaları
Türkiye Dışişleri Bakanlığı, Azerbaycan'ın Eylül 2023'te gerçekleştirdiği anti-terör operasyonuna kuvvetli bir destek vererek operasyon hakkında, "Meşru ve haklı endişelerin giderilmemesi neticesinde, bölgede barış, güvenlik, refah ve kalıcı istikrarın tesisi için yegane yol olduğuna inanıyoruz." açıklamasını yapmıştır. Anti-terör operasyonu sonrası Avrupa'dan Ermenistan'a gelen destek karşılığında da Türkiye, Azerbaycan'ın yanında yer aldı. Nisan 2024'te Brüksel'de yapılan ABD-AB-Ermenistan üçlü toplantısı sonrası Cumhurbaşkanı Erdoğan ve Türkiye Dışişleri Bakanlığı açıklamaları ile Azerbaycan'a destek vermiştir.
2024'te Azerbaycan'da yapılan cumhurbaşkanı seçimlerini kazanan İlham Aliyev seçim sonrası ülke içindeki ilk ziyaretini Türk yapımı Akıncı İHA'larının Azerbaycan'daki karargahına ve ardından 19 Şubat'ta ilk yurt dışı ziyaretini ise Türkiye'ye yaptı. Ziyaret sırasında Cumhurbaşkanı Aliyev, Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti (KKTC) eski Cumhurbaşkanı Ersin Tatar'ı Şuşa'da düzenlenecek Türk Devletleri Teşkilatı (TDT) zirvesine davet ettiğini açıkladı. Bu durum, iki ülke parlamentolar arası dostluk grubunun kurulması, KKTC'nin TDT'ye tam üyeliğine destek ve en son olarak Bakü'de KKTC kültür günleri düzenlenmesiyle devam etti.
Aralık 2024'te Azerbaycan-Türkiye ilişkilerinde iki önemli olay yaşandı. Birincisi, Azerbaycan Suriye'deki yeni yapılanma çalışmalarında Türkiye'nin artan rolünü tanıyan ilk ülkelerden biriydi. Suriye'de yaşanan devrim sonrası da Azerbaycan ve Türkiye arasında koordinasyon görüşmeleri yapılmıştır. Azerbaycan Dışişleri Bakanlığı tarafından konuyla ilgili yapılan açıklamada, tarafların Suriye meselesi hakkında istişarelerde bulunduklarını ve Suriye politikalarını Türkiye ile istişare edeceklerini bildirdi. Azerbaycan, Türkiye üzerinden Suriye'ye insani yardım paketleri gönderdi. Suriye Cumhurbaşkanı Ahmed Şaran'ın 14 Temmuz 2025'te Azerbaycan'a yaptığı ziyaret sırasında, Suriye hükümeti ile SOCAR arasında doğal gaz sevkiyatı konusunda anlaşma imzalandı ve 2 Ağustos'ta Azerbaycan'dan Suriye'ye Türkiye üzerinden doğal gaz sevkiyatı başladı.
2024 yılı sonunda ikinci önemli gelişme, Çeçenistan Cumhuriyeti'nin başkenti Grozni'de bir Azerbaycan Havayolları uçağının Rus ordusu tarafından düşürülmesinin ardından Türkiye'nin Azerbaycan'a verdiği destekti. 25 Aralık'ta Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev'i aradı, daha sonra Dışişleri Bakanı Hakan Fidan, Türkiye'nin her zaman kardeş Azerbaycan ile dayanışma içinde olduğunu ve her türlü desteği sağlamaya her zaman hazır olduğunu belirtti. Türkiye tarafı, düşen Azerbaycan uçağıyla ilgili soruşturma yürütmek, teknik ve operasyonel analizler yapmak ve gerekli desteği sağlamak üzere sekiz üyeli bir soruşturma komisyonu atadı.
Savunma sanayi ve enerji alanındaki işbirlikleri gelişiyor
Savunma sanayi alanında işbirliği de Şuşa Beyannamesi sonrası ek anlaşma ve protokollerle kuvvetlendirildi. Yeni dönemde Azerbaycan, Türkiye için sadece bir pazar olmaktan çıktı. İki ülke aynı zamanda ortak üretime geçti. 8 Mart 2024'te Baykar ile Azerbaycan Cumhuriyeti Savunma Bakanlığı arasında yapay zeka destekli robotik insansız sistemler, insansız sistem platformları, fabrika düzeyinde teknik bakım, insansız sistemlerin pilot uygulaması, teknik ve bakım eğitimi, saha teknik desteği ve lojistik koordinasyonu alanlarında araştırma ve geliştirme yapmak amacıyla "Ortak Araştırma, Geliştirme ve Üretim İşbirliği Anlaşması" imzaladı. Daha sonra 24 Mart'ta, Cumhurbaşkanlığı Savunma Sanayii Başkanlığı (SSB) ve çeşitli Türk savunma sanayi şirketlerinin yöneticileri Azerbaycan'ın başkenti Bakü'de bir araya geldi. Heyet Cumhurbaşkanı İlham Aliyev ve Azerbaycan Savunma Bakanı Orgeneral Zakir Hasanov ile görüşmeler yaparak ortak üretim ve teknoloji paylaşımı konularını görüştü.
Bunun dışında, Türkiye'nin beşinci nesil KAAN uçağının yapımında Azerbaycan da katkı sunmaktadır. Basında yer alan haberlere göre 2035'e kadar Azerbaycan 20 adet beşinci nesil KAAN uçağı almağı planlamaktadır.
Şuşa Beyannamesi'nden sonra iki ülke arasında enerji özellikle doğalgaz alanında işbirliği hedefleri yenilendi. 14 Mayıs 2024'te iki ülke arasında imzalanan anlaşma ile Trans Anadolu Doğal Gaz Boru Hattı'ndan (TANAP) Türkiye'ye iletilecek gaz miktarının 2030'z kadar yıllık 3,5 milyar metreküpe ulaştırılması, Yunanistan-Bulgaristan "interconnector" üzerinden Türkiye'den Avrupa'ya taşınacak gaz miktarının artırılması ve Türkmen gazının Azerbaycan ve Gürcistan üzerinden Türkiye'ye ulaştırılması kararlaştırıldı. 5 Mart 2025'te günlük 2 milyon metreküp doğal gaz taşıma kapasitesine sahip Iğdır-Nahçıvan Doğal Gaz Boru Hattı Açılış Töreni gerçekleşti.
Bunun dışında, Türkiye Enerji Bakanı Alparslan Bayraktar, Türk Petrol Anonim Şirketi'nin (TPAO) Azerbaycan'ın Şafak-Asiman doğalgaz sahasında yüzde 30 hisseye sahip olduğunu açıkladı.
2024 Azerbaycan ve Türkiye arasında imzalanan Tercihli Ticaret Anlaşması'na ek protokol, 1 Temmuz'da Türkiye'de yürürlüğe girdi. İki ülke arasındaki Tercihli Ticaret Anlaşması Şubat 2020'de Bakü'de imzalanmış, ek protokol ise 29 Nisan 2023'te imzalanmıştı. Ek protokol, Azerbaycan ve Türkiye'nin karşılıklı gümrük ve vergi indirimleri uygulayacağı malların listesini içermektedir. Yenilenen anlaşmaya göre, listedeki 150 çeşit mallara 10 yıl süreyle indirim uygulanacaktır.
Atılan bağlantısallık adımları
İki ülke arasında ulaşım konusunda da yeni işbirliği alanları açıldı. Zengezur Koridoru ve onun bileşenleri bunun en önemli kısmını oluşturmaktadır. 25 Ağustos 2025'te Kars-Nahçıvan demiryolunun altyapısı konuldu. Zengezur Koridoru'nun önemli bir bileşeni olan Kars-Nahçıvan demir yolu, Güney Kafkaysa'yı Türkiye ve Akdeniz'e bağlayacak şekilde tasarlanmıştı. Toplam maliyeti 2,4 milyar dolar olan bur projenin 2029'da tamamlanması beklenmektedir.
Böylece, Azerbaycan topraklarının işgalden kurtarılmasıyla birlikte, Türkiye ve Azerbaycan Şuşa Beyannamesi ile müttefiklik ilişkilerini resmileştirerek, Güney Kafkasya'da oluşan yeni jeopolitik dengeyi korumak, komşu bölgelerde işbirliği ve koordinasyonu derinleştirmek, savunma sanayi alanında işbirliğini geliştirmek, iki ülke ilişkilerindeki doğrudan ulaşım ve bağlantısallığı sağlayarak üçüncü ülkelere bağımlılığı azaltmak gibi yeni stratejik hedefler belirledi.
[Dr. Cavid Veliyev, Uluslararası İlişkiler Analizler Merkezi Yönetim Kurulu Üyesidir.]
Makalelerdeki fikirler yazarına aittir ve Anadolu Ajansının editoryal politikasını yansıtmayabilir.