ERMENİSTAN TARİHİ YOL AYRIMINDA - Paşinyan, Ermenistan için zihinsel dönüşümü zorluyor

Ermenistan Başbakanı Nikol Paşinyan, öğrencilik yıllarında başlayan aktif muhalefetinin ardından oturduğu başbakanlık koltuğunda, kendisinin ve ülkenin yaşadığı dönüşümde iç ve dış istikrar vadeden "Gerçek Ermenistan" söylemiyle iktidarını güçlendirmeyi hedefliyor.
Anadolu Ajansının (AA) Ermenistan'da 7 Haziran'da düzenlenecek parlamento seçimlerine yönelik hazırladığı "Ermenistan Tarihi Yol Ayrımında" başlıklı dosya haberin ikincisinde, Başbakan Paşinyan'ın siyasi kariyeri ve politikaları ele alındı.
Paşinyan, 1975'te Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği'ne (SSCB) bağlı Ermenistan'ın kuzeydoğusundaki İcevan kentinde doğdu.
Babası Vova Paşinyan futbol antrenörü ve beden eğitimi öğretmeni olan Ermenistan Başbakanı, annesi Svetlana Paşinyan'ı henüz 12 yaşındayken kaybetti ve üvey annesi Yerjanik tarafından büyütüldü.
SSCB'nin dağılma sürecinde bağımsızlık yanlısı gösteri ve faaliyetlerin içinde yer alan Paşinyan, yüksek öğrenim gördüğü Erivan Devlet Üniversitesi Gazetecilik Bölümü öğrencisiyken aynı zamanda yoğun siyasi faaliyetlerde bulundu ve okul yönetimini de hedef alan yazılar yazdı.
Okul yönetimi, eğitiminin bitmesine günler kala Paşinyan'ın ilişiğini keserek diplomasını vermedi.
Üniversiteden atılan Paşinyan, gazetecilik faaliyetlerine hız verip oligarşi, mafya ve yolsuzlukları konu alan, özellikle elitlere odaklanan haberler yayımladı.
Paşinyan'ın, 22 Kasım 2004'te genel yayın yönetmenliğini yaptığı gazetenin önüne park ettiği aracı bombayla havaya uçuruldu.
Siyasete 2007'de adım atarak kurduğu blokla başbakan ve cumhurbaşkanının azledilmesi için kampanya yürüttü ancak yüzde 1 civarında oy alarak seçim barajının altında kaldı.
Paşinyan, 2008 seçimlerinde ülkenin ilk Cumhurbaşkanı Levon Ter-Petrosyan'ın ateşli savunuculuğunu yaptı.
Seçimde hile yapıldığı iddiasıyla Ter-Petrosyan taraftarlarının düzenlediği gösterilerde başı çekerken 1 Mart 2008'deki gösteride 10 kişi öldü.
Olayların ardından Ermenistan'da sıkı yönetimin ilan edilmesi ve hakkında yakalama kararı çıkarılması üzerine Paşinyan, 16 ay boyunca saklandı ancak yazılar yazmaya devam etti.
2009 yazında ortaya çıkan Paşinyan teslim oldu ve "kitlesel kargaşa organize etmek" suçundan 7 yıl hapse mahkum edildi.
Paşinyan, 2011'deki genel aftan yararlanarak serbest kaldı.
Kadife Devrim ve liderliğe giden yol
Hapisten çıkınca popülaritesi artan Paşinyan, 2012'de Ter-Petrosyan'ın liderliğindeki Ermeni Ulusal Kongresi listesinden meclise girdi.
2015 yılında Sivil Sözleşme Partisini kuran Paşinyan, dönemin Cumhurbaşkanı Serj Sarkisyan'ın 2018 yılında iktidarını korumak için yaptığı anayasa değişikliğine itiraz ederek Gümrü kentinden Erivan'a doğru taraftarlarıyla yürüyüş başlattı.
Yüzbinlerce kişinin katıldığı eylemin genişlemesi üzerine Sarkisyan istifa etmek zorunda kalırken Paşinyan, parlamento tarafından geçici başbakanlık görevine getirildi.
Aynı yılın aralık ayında Paşinyan öncülüğündeki "Benim Adımım" ittifakı, erken seçimlerde oyların yüzde 70,4'ünü alarak iktidar oldu. Parlamentoda çoğunluğu elde eden Paşinyan başbakan oldu.
Azerbaycan'ın 2020'de Karabağ'da işgal altındaki topraklarını kurtarmak için operasyon başlatması ve 44 gün süren operasyonda Ermenistan ordusunun hezimeti Paşinyan için dönüm noktası oldu.
Nikol Paşinyan, 10 Kasım 2020'de Rusya'nın da araya girmesiyle Karabağ'daki işgale son veren bildiriye imza atmak zorunda kaldı.
Bunun ardından Ermenistan'da halk protestolara başladı. Paşinyan'ın istifası için günlerce süren protestolara Ermenistan ordusunun muhtırası eklendi.
İlerleyen süreçte Paşinyan, sıkıntılı siyasi durumdan çıkış için en iyi yolun erken seçim olduğunu belirterek, 20 Haziran'da erken seçime gidileceğini duyurdu. Haziran 2021'de yapılan seçimde Paşinyan'ın Sivil Sözleşme Partisi, oyların yaklaşık yüzde 54'ünü alarak birinci oldu.
"Gerçek Ermenistan"
2020'de İkinci Karabağ Savaşı'nda yaşadığı kesin yenilgiden sonra Paşinyan'ın çeşitli alanlarda başlattığı değişim arayışlarından biri de Ermenistan ile diasporasının tarih öğretisi ve ülke algısı oldu.
Paşinyan, Ermenistan ve diasporada tabu niteliğinde olan 1915 olaylarına yaklaşım, ülkenin sınırları ve ulusal hedefleri konusunda, "günün şartlarına uygun" ve "ülkenin kalkınmasını teşvik edecek" şekilde pozisyon alınmasını savunuyor.
Nikol Paşinyan, "Gerçek Ermenistan" söylemiyle muhalefetteki milliyetçi kesimin aksine ülkenin "uluslararası camia tarafından tanınan sınırları olan 29 bin 743 kilometrekarelik alana" odaklanılması ve yayılmacı hayallerden uzak durulması gerektiğini vurguluyor.
Bu kapsamda Ermenistan'ın "ilerleme ve kalkınma vizyonu" çok katmanlı olarak tanımlanırken hukuk devleti vurgusu yapılıyor. Halkın refahına sık sık atıfta bulunulan doktrinde devletin vatandaşlara eğitim, fırsatlar ve uygun ortamı sağlama zorunluluğu olduğu ve güçlü devletin güçlü ekonomiyle olacağı mesajı veriliyor.
Ermeni yetkililer, "Gerçek Ermenistan" kapsamında hem "Karabağ'a" yönelik devam eden kışkırtıcı söylemlere hem de Türkiye ile ilişkilere yönelik provokatif ifadelere karşı çıkıyor.
Paşinyan, 24 Nisan 2024'teki mesajında "kaybedilmiş ana vatan" arayışının terk edildiğini belirterek, "vadedilmiş toprakların" aslında benimsediği politikalarla vatandaşların refahını sağlayabilecek mevcut Ermenistan olduğuna işaret etti.
"Ermenistan, bölgedeki tüm ülkelerin toprak bütünlüğünü tanımaktadır ve herhangi bir ülkeden toprak talebi yoktur." diyen Paşinyan, "Tarihi Ermenistan" anlayışının daha büyük bir ülke, devlet veya ana vatan olmak amacıyla ileri karakol görevi içerdiğini anlatıyor. Paşinyan, hükümetinin ise vatandaşların refahını sağlayacak "Gerçek Ermenistan" anlayışını tercih ettiği mesajını veriyor.
Ermenistan Başbakanı, Türkiye sınırları içinde bulunan Ağrı Dağı'nın, Ermenilere ait bir sembolmüş gibi kullanılmasına karşı çıkarken, Eylül 2025'te ülkeye giriş ve çıkışlarda pasaportlara vurulan damgalardan Ağrı Dağı simgesinin kaldırılması yönünde karar alındı.
Azerbaycan ile nihai barışa doğru
Paşinyan yönetiminin 2020 ve 2023'te Azerbaycan karşısında alınan mağlubiyetler sonrası başlattığı adımlar hem Ermenistan hem de Güney Kafkasya siyaseti için dönüm noktaları oldu.
Nikol Paşinyan, Ermenistan'ın kırılgan ekonomisini düzeltmek ve dış politikada alan açmak için kara komşuları Azerbaycan ve Türkiye ile ilişkilerin kurulması yönünde adımlar atmaya başladı.
Washington'da geçen yıl yapılan görüşmede Azerbaycan ve Ermenistan liderleri ABD'nin arabuluculuğunda bir araya gelerek ortak deklarasyon imzaladı.
İki ülke, barış anlaşmasını paraflarken taraflar, çatışmaları sona erdirme ve tam normalleşmeye doğru ilerleme kararlılıklarını teyit etti.
Azerbaycan, Ermenistan'a gidecek yükler üzerindeki kısıtlamaları kaldırarak bölgesel ticaret ve ulaştırma hatlarının işlerlik kazanmasına katkı sağladı.
Azerbaycan petrol ürünlerinin Ermenistan'a ihracına başlanması dikkatleri çekti.
Ermeni yetkililer, bu süreçlerin ülkenin refahına olumlu yansımaları olacağını yineliyor.
Normalleşme sürecinin ekonomik ve altyapı boyutunda ise Zengezur Koridoru olarak da nitelendirilen Uluslararası Barış ve Refah İçin Trump Rotası (TRIPP) Projesi öne çıktı.
Azerbaycan'ın ana karası ile Nahçıvan'ı birleştirecek, bölgesel ulaştırma ve ticaret bağlantılarını güçlendirmeyi hedefleyen TRIPP Projesi bölgesel bağlantısallık açısından oldukça önemli.
İkinci Karabağ Savaşı yenilgisiyle değişen şartlarda Paşinyan da bölgesel işbirliği üzerinden ülkeyi izolasyondan kurtarmayı hedefleyen Barış Kavşağı Projesi adlı bağlantısallık projesini TRIPP öncesinde gündeme getirmişti.
Paşinyan'ın 2026 seçimlerinden alacağı sonuç ve meclisteki durum, Bakü ile nihai barış anlaşması için Ermenistan'dan yapılması talep edilen anayasa değişikliği için kritik önem taşıyor.
Bakü yönetimi, Ermenistan anayasasında Azerbaycan'ın toprak bütünlüğünü tehdit olarak algıladığı bazı hükümlerin kaldırılmasını barış anlaşmasının ön koşulu olarak görüyor.
Paşinyan'ın seçimlerde anayasa değişikliği yapabilecek meclis çoğunluğu ve halk desteği elde etmesi bu nedenle önem kazanıyor.
Türkiye ile normalleşme
Paşinyan döneminde, Türkiye ile atılan adımlar da dikkatleri çekti.
2021'de Türkiye'nin eski Washington Büyükelçisi Serdar Kılıç, Ermenistan Özel Temsilcisi olarak görevlendirilirken Ermenistan Parlamentosu Başkan Yardımcısı Ruben Rubinyan da Ermenistan tarafında özel temsilci olarak atandı.
Kılıç ile Rubinyan, Ocak 2022'de Moskova'da bir araya geldi, Türkiye ve Ermenistan'ın ilişkilerin tam normalleşmesini hedefleyen müzakereleri ön şart olmadan sürdürme konusunda mutabık kalındı. Bu süreç uluslararası camia tarafından olumlu karşılandı.
Ermenistan ile Türkiye arasında 2020'de sona eren uçuşlar, 2 Şubat 2022'de yeniden başladı, İstanbul Sabiha Gökçen Havalimanı'ndan kalkan uçak Erivan'daki Zvartnots Uluslararası Havalimanı'na indi.
1 Ocak 2023'ten itibaren Türkiye ile Ermenistan arasında doğrudan hava kargo ticareti mümkün hale geldi.
Ermenistan'ın resmi kurumlarına ait internet siteleri hariç, Türkiye'den kullanıcıların Ermenistan'daki internet sitelerine erişiminin önündeki engel de kaldırıldı.
Taraflar görüşmelere devam ederken sürece ilişkin pozitif mesajlar verilmeye devam edildi. Ermenistan, 2024'te Türkiye sınırındaki Alican Sınır Kapısı'nın Ermenistan tarafının (Margara Sınır Kapısı) tamamen yenilenerek hizmete hazır hale getirildiğini açıkladı.
Tarafların 2025 sonunda aldığı kararla Türkiye ve Ermenistan'ın diplomatik, hizmet ve hususi pasaport hamilleri 1 Ocak 2026 itibarıyla ücretsiz olarak e-vize alabilir hale geldi, vize kolaylığı sağlandı.
Cumhurbaşkanı Yardımcısı Cevdet Yılmaz ile Paşinyan'ın 4 Mayıs'ta yaptığı görüşmeler sonucunda bir ayağı Türkiye, diğer ayağı Ermenistan'da olan Ani Köprüsü'nün ortak restorasyonuna ilişkin mutabakat zaptı imzalandı.
Türkiye ile Ermenistan arasında doğrudan ticaretin başlatılmasına ilişkin bürokratik hazırlıkların 11 Mayıs itibarıyla tamamlandığı, iki ülke arasındaki ortak sınırın açılmasına yönelik gerekli teknik ve bürokratik çalışmaların devam ettiği belirtildi.
Hayata geçirilen yeni düzenleme sayesinde Türkiye'den üçüncü bir ülkeye, oradan da Ermenistan'a giden veya aynı güzergahı kullanarak gelen malların nihai varış veya çıkış noktasının "Ermenistan/Türkiye" şeklinde yazılabilmesi mümkün hale geldi.
Paşinyan mayısta yaptığı açıklamada, "Azerbaycan demir yolu gibi Ahılkelek-Kars demir yolunun da Ermenistan'ın ihracatı ve ithalatına açıldığını" duyurdu.
Avrupa ile entegrasyon
Seçim sürecinde ABD ve Avrupa ülkelerinden destek mesajları alan Paşinyan, özellikle Karabağ'daki mağlubiyetin ardından kendisine yardım etmemekle suçladığı Rusya'nın ekonomik, siyasi ve askeri etkisinden çıkmak için hamleler yapıyor.
Erivan yönetimi, 2024'te Kolektif Güvenlik Antlaşması Örgütüne katılımı askıya alırken, diğer yandan da 2025'te Avrupa Birliği (AB) üyelik sürecini başlatan yasa tasarısını onayladı.
Özellikle mayısta Erivan'da düzenlenen Avrupa Siyasi Topluluğu (AST) Zirvesi kapsamında, birçok Avrupalı liderin seçimler öncesinde ülkeyi ziyaret etmesi dikkatleri çekti.
Ukrayna Devlet Başkanı Volodimir Zelenskiy'nin Erivan ziyareti ve ülkenin Avrupa ile yakınlaşması Moskova'yı rahatsız ederken, Rus yetkililer Ermenistan'ın ucuza kullandığı enerjiyi sık sık hatırlatıyor.
Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin, Ermenistan'ın AB ile ilişkileri geliştirmesini "sakin" şekilde karşıladıklarını belirtse de AB ve Avrasya Ekonomik Birliği (AEB) ile aynı anda Gümrük Birliği'nde olmanın imkansız olduğunu kaydetti.
Rusya, son zamanlarda da Ermenistan için oldukça önem arz eden bazı ürünlerin ithalatını yasaklarken Rus yetkililer Paşinyan'a karşı eleştiriler yöneltmeyi sürdürüyor.
Rusya ayrıca, Ermenistan'daki Rus Büyükelçisi'nin istişareler için Moskova'ya çağrıldığını, bunun, Erivan'ın AB ile yakınlaşma yönünde attığı adımlarla ilgili olduğunu bildirmişti.
Halka verdiği imaj
Önceki Ermenistan liderlerinin sergilediği tavır ve imaj ile Paşinyan'ın toplumsal görünürlüğü arasında büyük farklılıklar dikkati çekiyor.
Serj Sarkisyan ve Robert Koçaryan'ın erişilmesi mümkün olmayan sert ve uzlaşmaz lider görüntülerine karşın Paşinyan, giyim kuşamındaki rahatlığı, zaman zaman toplu taşıma kullanması, bisiklet yolculukları ve halkla fotoğraf çektirmeye önem vermesi gibi yönleriyle kendini farklılaştırdı.
Halkın karşısına devlet televizyonunda bazı metinler okurken çıkan liderlere alışan Ermeni toplumu, Paşinyan'ın sosyal medyadan günlük yaşantısından paylaştığı anları yakından takip ediyor.
Erivan sokaklarında korumasız yürüyerek kafelerde vatandaşlarla bir araya gelen Paşinyan, evinden açtığı canlı yayınlarla topluma "halktan kopuk olmayan sıradan bir hayata" sahip olduğu mesajını vermeye çalışıyor.