Yolcu uçaklarında kaza öncesinde, anında ve sonrasında alınması gereken yangın önlemleri nelerdir?

Pakistan'da Lahor-Karaçi seferini yapan ve 99'u yolcu, 8'i mürettebat olmak üzere 107 kişiyi taşıyan bir yolcu uçağının Karaçi Havalimanı yakınlarında bir yerleşim alanına düştü. Yaşanan üzücü gelişme sonrası yolcu uçaklarında kaza öncesinde, anında ve sonrasında alınması gereken yangın önlemler araştırıldı. Peki, uçakta kırım olması ne demek? Yolcu uçaklarında kaza öncesinde, anında ve sonrasında alınması gereken önlemler nelerdir? Uçak kaza kırım kurtarma ve yangınla mücadele yöntemleri nelerdir? UÇAKTA KIRIM KAZA NE DEMEK? Kaza: En az bir kişinin hayatını kaybettiği, hayati tehlike atlattığı ya da bir donanımın tamamen zarar gördüğü hadiselerdir.Kırım: Bir donanımın geri döndürülebilir hasara uğradığı, yaralanmaların olabileceği, can kaybının yaşanmadığı hadiselerdir. ARFF NEDİR? ARFF isminin açılımı Aircra Rescue and Fire Fighng olup anlamı "Hava Kurtarma ve Yangınla Mücadele'dir. ARFF memurları Uluslararası Sivil Havacılık Teşkilatı (ICAO) standartlarına göre eğim alırlar. Havadaki ve yerdeki uçaklarda meydana gelebilecek kaza-kırım ve acil durumlara müdahale etmekle görevlidirler. YOLCU UÇAKLARINDA KAZA ÖNCESİNDE, ANINDA VE SONRASINDA YAPILMASI GEREKENLER ARFF Hizmetlerinin Birincil Hedefi: Herhangi bir ARFF hizmetinin birincil hedefi, herhangi bir hava aracı kaza-kırım veya diğer acil durum halinde hayat kurtarmaktır. Bu nedenle, bir havalimanında veya yakın çevresinde meydana gelen bir hava aracı kaza-kırımı veya diğer acil durumlara müdahale etmeye yönelik olanakların sağlanması birincil önem taşımaktadır, zira hayat kurtarmaya ilişkin en büyük imkânlar bu alan dahilinde bulunmaktadır. Bu doğrultuda, bir hava aracı kaza-kırımı veya diğer acil durumlarının hemen ardından ya da kurtarma operasyonları sırasında herhangi bir zamanda meydana gelebilecek bir yangını söndürme olasılığı ve ihtiyacı daima göz önünde bulundurulmalıdır.Aşama 1: Havalimanı işletmecisinin, ARFF hizmetlerine yönelik amaçlar ve hedeflerinyanı sıra personelin yerine getirmesi beklenen gerekli görevler ile ilgili olarak açık ve net olmasıgerekmektedir.Görevler:a) Gerekli müdahale süresini karşılamakb) Herhangi bir dış yangını söndürmekc) Tahliye kaydıraklarını ve çıkış yollarını korumakd) Hava aracındaki yolcu ve mürettebatın kendi kendine tahliye edilmesi hususunda yardımcı olmake) Sağ kalınabilir bir durum oluşturmakf) Mahsur kalan yolcu ve mürettebatı kurtarmakg) Yangın sonrası güvenlik/kontrol sağlamakh) Delilleri muhafaza etmekNot: Yukarıdaki liste kapsamlı olmayıp, ilgili tüm görevlerin, Aşama 2'ye geçilmeden önce belirlenmesi gerekmektedir. Her bir görev/vazife, çok sayıda fonksiyonel faaliyet/aksiyon içerebilecektir.Aşama 2: Havalimanında meydana gelebilecek herhangi bir temsili, gerçeğe uygun, olası kazanın seçilmesi, havalimanlarında meydana gelen önceki kazaların istatistiksel olarak analiz edilmesi ile gerek Ulusal ve Yerel gerekse Uluslararası kaynaklardan elde edilen verilerin analiz edilmesi ile gerçekleştirilebilecektir.Not: Tüm olaylar, herhangi bir ARFF hizmeti müdahalesini gerektirecek olan bir olası en kötü durum senaryosunu temsil edecek yangın durumunu içermelidir.Örnekler:a) Yangın halinde kalkış yapan hava aracı motoru arızası (yarıda kalan kalkış)b) Kalkış sırasında yangın durumunda kalkışı yarıda bırakması ve Pist Sonu EmniyetAlanını (RESA) aşması.c) Yangın çıkan hava aracının başka bir hava aracına çarpması (çarpışma)d) Yangın çıkan hava aracının yapıya - terminal binasına/binalarına çarpmasıe) Hava aracının, pist şeridine iniş yapması durumunda pistten ayrılması (tam acil durum tahliyesi)f) Dahili hava aracı yangını (Kabin yangını, bagaj bölümü, kargo bölümü, havacılık elektroniği bölümü/bölümleri)Aşama 3: Havalimanında yaygın olarak kullanılan hava aracı türlerinin belirlenmesi, hava aracı ve konfigürasyon türünün, yukarıda yer alan Aşama 1'in yerine getirilmesi için gerekli olan kaynaklar üzerinde doğrudan etkili olmasından dolayı önemli olup, analizi kolaylaştırmak veya özgün bir konfigürasyona sahip olabilecek kesin hava aracı türünü belirlemek amacıyla, yaygın olarak kullanılan hava aracı konfigürasyonları ile ilgili hava aracı türlerinin gruplandırılması gerekebilecektir.Örneka) Birden fazla yolcu kabini ve birden fazla koridoru bulunan, uzun ve geniş gövdeli hava aracı.b) Yüksek yolcu yoğunluğuna sahip, tek bir koridoru bulunan, uzun ve dar gövdeli hava aracı.c) Yüksek yolcu yoğunluğuna sahip, tek bir koridoru bulunan, kısa ve dar gövdeli hava aracı.Temsili bir hava aracı türü seçilebilecektir:a) Airbus A 380b) Airbus A 340c) Airbus A 320d) Boeing 747e) Boeing 777f) Boeing 757g) Boeing 737Aşama 4: Her havalimanı; konumun, çevrenin, pistin ve taksi yolu konfigürasyonunun, hava aracı hareketlerinin, havalimanı altyapısının ve sınırlarının vb. belirli ilave risklere sebebiyet verebilmesi nedeniyle özgündür.Olası kaza senaryosunun modelini/benzerini yapmak için göz önünde bulundurulması gereken önemli faktör, meydana gelebilecek olan en gerçekçi kaza türüne ilişkin muhtemel kaza mahallidir.İlgili senaryonun mahallini doğrulamak amacıyla, bir yöneticinin, havalimanı ve herhangi bir hava aracı kazasının meydana gelmesi muhtemel olan mahaller konusunda bilgi sahibi olan, tecrübeliARFF personelinden oluşan bir ekipten yararlanarak söz konusu senaryoyu değerlendirmesi önemlidir.Yöneticinin görevi, güvenilir en kötü durum mahallerinin tespit edilmesi hususunda, söz konusu mahalleri ilgi ve öncelik sırasına göre yerleştiren bir puanlama sistemi kullanarak uzlaşma sağlamaktır. İlgili ekibin, ilgili mahallerin neden tespit edilmiş olduğunu belirlemesi ve her bir mahal için bir gerekçe sunması gerekmektedir. Yöntemlerden biri; her bir ağırlıklı sayıya, her bir mahallin tayin edilmesidir; daha sonra toplam sayılar, her bir tanımlanan mahal ile ilgili olarak toplanabilecektir.ÖrnekEkip, aşağıdakilerin, en kötü durum mahalline katkıda bulunduğunu tanımlamış olabilecektir:a) Müdahale Süresib) Kaza mahalli yolu (asfaltla kaplı olan veya olmayan yüzeyler)c) Arazid) Aktif pist/pistlere ilişkin geçiş usullerie) Yol üzerindeki hava aracı yoğunluğu (taksi yolları)f) Yüzey koşullarıg) Haberleşmeh) İlave su kaynaklarıi) Olumsuz hava koşulları - Düşük görüş mesafesi Usullerij) Gündüz veya geceYukarıda listelenen faktörlerden herhangi birine ilişkin ilave zaman gecikmesi tahmin edilerek kaydedilmelidir ve en yüksek ilave müdahale süresine sahip mahal, en kötü durum mahalli ile ilişkilendirilebilecektir.Herhangi bir kaza mahallinin, ARFF personeli tarafından yerine getirilmesi gerekecek olan kaynaklar ve görevler üzerinde etkili olabileceğinin dikkate alınması önemlidir.Yukarıdaki analiz sonucunda, havalimanı işletmecisi ve Görev Kaynak Analizi (TRA) yöneticisi ile mutabık kalınarak, bir veya birden fazla mahal tespit edilebilecektir.Örnek1. Bravo Taksi Yolu: Pist Bekleme Pozisyonu Bravo 1- Pist 06L üzerinde giden.2. Pist 13- Pist & Hizmet Yolu Kesişme Noktası (Grid Referansı A5).3. RESA'yı aşan Pist 284. RESA'ya ulaşmayan Pist 245. Hava Aracı Park Yeri A33 (Alfa Apronu)6. Grid Referansı A6 (Pist 06 Yer Saptayıcı Yol)7. Alfa Taksi Yolu: Ara Taksi Bekle Pozisyonu - A38. Hava Aracı Park Yeri A5 (Apron taksi şeridi üzerinde)Aşama 5: Aşama 5, Aşama 2'de tanımlandığı üzere incelenecek olan kaza türleri ile Aşama 3'te tanımlanan hava aracını ve Aşama 4'te tanımlanan mahalleri birleştirmektedir. Kaza türleri, muhtemel mahal ile ilgili olmalıdır; bu, bazı durumlarda, herhangi bir görev ve kaynak analizinin gerçekleştirilmesi gereken bir havalimanında, bir mahalden fazla olabilecektir.Yukarıdaki bilgiler, Aşama 6'da yer alan görev ve kaynak analizine ilişkin olarak tecrübeli amirler/şefler ve ARFF Personeli tarafından analiz edilebilecek olan eksiksiz bir kaza senaryosuna ilave edilecektir.ÖrnekSenaryo 1Kaza Türü : Hava Aracının, Pist 06 RESA'yı aşması - Aşama 2Belirlenen Uçak : Boeing 747-400 - Aşama 3Kaza Mahalli : Pist 06 RESA - Aşama 4Boeing 747-400, geniş gövdeli ve çok kompartımanlı bir hava aracı olup, söz konusu hava aracının tipik koltuk konfigürasyonu, 340 Ekonomi, 23 Business ve alt kompartımanda 18 First Class yolcu şeklinde olabilecektir. Üst kompartımanda ilave 32 Business Sınıf yolcu sağlanmakta olup bu, ekip üyeleri hariç olmak üzere 413 adet hava aracı koltuğu kapasitesi öngörmektedir. Söz konusu hava aracında, tipik olarak, alt kompartımanın her iki yanında ve üst kompartımanın her bir yanında bir adet olmak üzere, 4 çıkış bulunmaktadır.Kalkış aşaması sırasında, hava aracının 3 numaralı motorunda yangın çıkar ve pilot, kalkışı yarıda kesmeye karar verir. Bu aşama sırasında, yangın hızlanır ve gövdeyi etkiler. Hava aracı pisti aşar ve RESA'da durur. Uçuş Ekibi, tahliye emri verir.ARFF Servisi, Hava Trafik Kontrol (ATC) tarafından bilgilendirilir ve bu doğrultuda müdahale edilir; havalimanı acil durum prosedürleri uygulanır.Aşama 6: Tecrübeli havalimanı amirlerinden/şeflerinden ve ARFF Personelinden oluşan bir ekip ile TRA yöneticisinden faydalanmak suretiyle, Aşama 5'te geliştirilen kazasenaryosu/senaryoları, bir dizi masaüstü tatbikat/simülasyon kapsamında gerçekleştirilen görev ve kaynak analizine tabidir. Herhangi bir görev ve kaynak analizi gerçekleştirirken, esas amaç, aşağıdaki hususları gerçekleştirmek üzere, herhangi bir zamanda gerekli olan asgari sayıda ARFF personelini, gerçek zamanda ve sıralı düzende tanımlamaktır:a) Mesajı almak ve ARFF hizmetini sevk etmek (ARFF Yöneticisi, asgari kuvvet kullanımı kapsamında müdahale etmek zorunda kalabilecektir.)b) Haberleşmeden faydalanılması, uygun yolun kullanılması ve tanımlanan müdahale kriterlerinin gerçekleştirilmesi hususunda müdahalede bulunmakc) Cihazları/araçları optimum pozisyonlarda konumlandırmak ve ARFF cihazlarını etkili bir şekilde çalıştırmak/kullanmakd) Yangın söndürücü maddeleri ve ekipmanı uygun bir şekilde kullanmake) Olay Komuta Yapısını harekete geçirmek (Amirler/Şefler)f) Yolcu ve mürettebatın kendi kendilerine tahliyelerine yardımcı olmakg) Gerekli olması halinde, yangınla mücadele, kurtarma vb. özel görevleri yerine getirmeküzere hava aracına girmekh) Yangınla mücadele ve kurtarma ekipmanının konuşlanmasını desteklemek ve idame ettirmeki) İlave su kaynaklarının uygulanmasını desteklemek ve idame ettirmekj) Gerektiğinde köpük ikmali ihtiyacını karşılamak ARFF hizmetleri (Havalimanı Acil Durum Planı) tarafından sağlanan kaynakları desteklemek/artırmak ve/veya ikame etmek üzere ilave kaynakların bulunacak olması halinde, görev ve kaynak analizi, optimum süreyi belirlemelidir. Ayrıca, söz konusu analiz, ARFF araçlarının ve ekipmanının seviyesini destekleyecek önemli kanıtlar sağlayabilecektir.Herhangi bir görev ve kaynak analizi başlatmak için, düzenleyici otorite tarafından gerekli kılındığı üzere, gerekli havalimanı kategorisinin belirlenmesi gerekmektedir; bu analiz, asgari araç sayısını ve asgari yangın söndürücü gereklilikleri ve boşaltım hızlarını doğrulamalı ve de araçları ve ekipmanı fonksiyonel olarak çalıştırması/kullanması gereken asgari personel sayısını belirlemelidir.Analizin sonuçları, tablo veya hesap çizelgesi formatında kaydedilmeli ve aşağıdaki hususların kaydedilmesini sağlayan bir yöntemde tasarlanmalıdır:a) Mesajın alınması ve ARFF Biriminin sevk edilmesib) Süre: İlk çağrının alınmasından itibaren başlamakta olup, söz konusu süre, ilave dış kaynaklar gelinceye veya yönetici süreyi sonlandırmaya karar verinceye değin dakikalar ve saniyeler şeklinde devam etmektedir.c) Değerlendirilen görev fonksiyonları ve öncelikleri listesi gerçekleştirilird) Her bir görev için gereken kaynaklar (personel, araçlar ve ekipman) tanımlanmalıdır.e) Ekip üyelerinin, tespit ettikleri bulguları kaydetmelerini sağlayacak açıklamalarf) Belirlenen Sıkışma Noktaları(18) Nitel Görev Kaynak Analizi Çalışma Örneği - Senaryo 1.(a) Çalışma örneği temel unsuru:Su-Köpük Sistemli Yangın Söndürme Araçları; SKS A, B, C, D olarak tanımlanmaktadır. KAZA SONRASI PROSEDÜRLER Madde 68- (1) Kurtarma birimleri enkazın kaldırılması, cenazelerin ortadan kaldırılması ve delillerin muhafaza edilmesi ile ilgili ulusal ve yerel tüm düzenlemeler hakkında bilgi sahibi olmalıdır. Ayrıca, hava aracı kazası soruşturmasında kullanılan tekniklerin ve prosedürlerin anlaşılması da önemlidir.Yangının bastırılmasının ve hayatta kalanların kurtarılmasının ardından, aşağıdaki prosedürler gözetilmelidir.(2) Yangın söndürüldükten veya kontrol altına alındıktan sonra hava aracının içerisinde olup da ölümcül yaralar alan kişilerin enkaz altında kalan cesetlerinin kaldırılması, yalnızca sorumlu tıbbi otoritelerin yönlendirmesi doğrultusunda veya kapsamında gerçekleştirilmelidir. Cesetlerin zamansız kaldırılması pek çok durumda, tıp doktoru, adli tabip veya soruşturma yargı yetkisine sahip olan bir otorite tarafından talep edilen kimlik tespitini ve tahrip olmuş patolojik kanıtları engellemiştir.(3) Kazazedelerin, hava aracı enkazından kurtarılmasının gerektiği durumlarda, hayatta kalanların, hava aracında bulundukları konum ve koltuk numaraları ilk fırsatta kaydedilmelidir.Kazazedelerin, enkazdan uzak bir konumda bulundukları durumlarda, söz konusu konumlar, ilgili kazazedeyi ve koltuğu tanımlayan bir etiket taşıyan kazık/çubuk ile işaretlenmelidir. Her türlü durumda, kazazedelere, bulundukları yeri ve oturdukları koltukları belirten tanımlayıcı etiketler takılmalıdır. Benzer şekilde, kişisel eşyalar da takılı şekilde kalmalıdır. Kaza soruşturmasında yardımcı olabilecek bilgilerin edinilmesi dışında, söz konusu verilerin dikkatli bir şekilde kaydedilmesi, kazazedelerin kimliklerinin tespit edilmesinde yardımcı olabilecektir.(4) Koşulların izin vermesi halinde, herhangi bir ceset kaldırma faaliyeti gerçekleştirilmeden önce, geleceğe yönelik referans amacıyla, söz konusu alanın fotoğrafı çekilmelidir. Fotoğraflar, araştırmacılara yardımcı olacak faydalı araçlar olup, mümkün olan en kısa süre içerisinde, kaza soruşturma sorumluluğuna sahip olan uygun kuruluşa teslim edilmelidir. Bu doğrultuda kaza mahallinin, geleceğe yönelik kaza soruşturma amaçları doğrultusunda fotoğraflanması için, bir ARFF fotoğrafçısının tayin edilmesi talep edilebilecektir.(5) Soruşturma, yargı yetkisine sahip otorite kaldırma işlemine izin verene kadar, herhangi bir kazaya karışan hava aracı enkazına, kontroller de dahil olmak üzere, müdahale edilmeyecektir (kaldırılmayacaktır). İnsan yaşamına yönelik olarak doğrudan bir tehlike teşkil etmeleri sebebiyle, söz konusu hava aracının, parçalarının veya kontrollerinin, kaldırılmaları gerektiği durumlarda, ilk durumları, pozisyonları ve konumları kaydedilmeye çalışılmalı ve tüm fiziksel kanıtların muhafaza edilmesi için gerekli özen gösterilmelidir. Koşulların izin verdiği hallerde, yerde işaretlenmiş olan tüm önemli unsurların konumları ve pozisyonlarını gösteren fotoğraflar çekilmelidir. HareketKabiliyetini Kaybeden Hava Araçlarının kaldırılmasına yönelik bilgiler, Havalimanı Hizmetleri ElKitabı (Doc 9137) Part 5'te yer almaktadır. (Hareket Kabiliyetini Kaybeden Hava Araçlarının Kaldırılması)(6) İlk kurtarma operasyonunun tamamlanmasının ardından, ARFF personelinin hareketlerinden dolayı soruşturma kapsamında değerli olabilecek delillerin yok edilmesini önlemek üzere, mümkün olduğunca dikkatli olmaları önemlidir. Örneğin, ambulansın veya ARFF araçlarının hareketleri, alternatif erişim olanağı varsa, enkaz izleri boyunca gerçekleştirilmemelidir.(7) Posta torbalarının ve keselerinin konumu gözlenmeli ve posta otoriteleri bu husus hakkında bilgilendirilmelidir. Gerekli olması halinde postalar, herhangi bir başka hasara karşı korunmalıdır.(8) Hava aracı yakıtları ve hidrolik sıvılar, cilt ile temas etmeleri halinde, cilt iltihabına sebebiyet verebilecektir. Üstüne bu sıvılar dökülmüş olan ARFF personeli, mümkün olan en kısa süre içerisinde su ve sabun ile iyice yıkanmalıdır. Nemli giysiler ve üniformalar değiştirilmeli ve derhal temizlenmelidir.