Eğitimdeki rolü artan yapay zekanın öğrenme sürecine etkisi, olumsuzlukları da beraberinde getirebiliyor

ABD merkezli teknoloji şirketlerinin öncülüğünde yapay zeka uygulamalarının eğitim sistemlerine entegrasyonu dünya genelinde hız kazanırken bu dönüşümün öğrenme süreçlerini ne ölçüde geliştirdiği ya da öğrencilerin dikkat, düşünme ve sosyalleşme becerileri üzerinde nasıl etki yarattığı tartışmaları da giderek yaygınlaşıyor.
2025 Kasım başlarında Microsoft, Birleşik Arap Emirlikleri'nde (BAE) 200 binden fazla öğrenci ve eğitimciye yapay zeka araçları ve eğitim desteği sağlayacağını duyurdu. Bu açıklamadan günler sonra Kazakistan'da bir finans şirketi, OpenAI ile anlaşarak 165 bin eğitimciye yönelik ChatGPT Edu hizmetini devreye alacağını açıkladı.
ABD'nin Florida eyaletinde Miami-Dade County Devlet Okulları, Google'ın Gemini sohbet botunu 100 binden fazla lise öğrencisi için kullanıma açarken Broward County Devlet Okulları da Microsoft'un Copilot aracını binlerce öğretmen ve idari personelin hizmetine sundu.
ABD dışındaki ülkelerde de benzer adımlar atılıyor
ABD'li milyarder Elon Musk'ın sahibi olduğu xAI şirketi, El Salvador'daki binlerce okulda bir milyondan fazla öğrenci için Grok tabanlı yapay zeka öğretmen sistemini geliştireceğini duyurdu.
Microsoft, Tayland Eğitim Bakanlığı ile işbirliği yaparak yüz binlerce öğrenciye ücretsiz yapay zeka dersleri sunarken 150 bin öğretmene de yapay zeka eğitimi vereceğini açıkladı.
OpenAI da Hindistan'daki devlet okullarında görev yapan öğretmenlere ChatGPT'ye erişim sağlamayı taahhüt etti.
Teknoloji şirketleri ve bazı eğitim yöneticileri, yapay zeka sohbet botlarının öğretmenlerin iş yükünü azaltabileceğini, ders içeriklerini kişiselleştirebileceğini ve öğrencileri yapay zeka odaklı ekonomiye hazırlayabileceğini savunuyor.
Araştırmaya göre yapay zeka botları, eleştirel düşünceyi zayıflatabilir
Buna karşın, yapay zekanın kontrolsüz kullanımının öğrencilerin gelişimi açısından riskler barındırdığına dair uyarılar da artıyor.
Microsoft ve Carnegie Mellon Üniversitesi tarafından yürütülen araştırmaya ilişkin 2025 Nisan'da yayımlanan sonuç belgesine göre yaygın kullanılan yapay zeka sohbet botlarının eleştirel düşünme becerilerini zayıflatabileceği sonucuna ulaşıldı.
Araştırmaya göre yapay zeka araçlarına duyulan güven arttıkça kullanıcıların problem çözme, analiz ve değerlendirme gibi üst düzey bilişsel süreçlere daha az başvurdukları gözlendi.
Katılımcıların önemli bölümünün, yapay zeka destekli görevlerde zihinsel çabayı azalttığını ifade etmesi, öğrenme sürecinde "bilişsel tembellik" riskini gündeme getirdi.
Çalışmada ayrıca yapay zekanın özellikle rutin ve düşük riskli görevlerde sorgulama ihtiyacını zayıflattığı, bunun da uzun vadede öğrencilerin bağımsız düşünme ve karar verme becerilerini olumsuz etkileyebileceği uyarısına yer verildi.
Geçmiş uygulamaların etkisizliği
New York Times'ın 2 Ocak'ta yayımlanan haberinde uzmanlar, geçmişte teknoloji odaklı eğitim projelerinin beklenen sonuçları vermediğine dikkati çekiyor.
"One Laptop per Child" (Her Çocuğa Bir Bilgisayar) programı kapsamında Peru'daki yüzlerce okulda yapılan akademik çalışmalarda bilgisayar erişiminin öğrencilerin bilişsel becerileri ve akademik başarıları üzerinde anlamlı iyileşme sağlamadığı tespit edildi.
UNICEF Dijital Politika Uzmanı Steven Vosloo, NYT'ye konuyla ilgili değerlendirmesinde, "One Laptop per Child girişiminde kaynak israfı ve zayıf öğrenme çıktıları yaşandı. Rehbersiz yapay zeka kullanımı da öğrencileri ve öğretmenleri beceri kaybına sürükleyebilir." uyarısında bulundu.
Öğretmenlerin rolünün bilgi öğretmekle sınırlı olmadığı vurgusu
ABD'nin New Jersey eyaletinin Jersey City şehrinde bulunan St. Peter's Üniversitesinin İngilizce Bölümü Öğretim Üyesi Prof. Dr. Stephen Cicirelli, AA muhabirine sınıflarda tablet, dizüstü bilgisayar ve yapay zeka destekli uygulamaların kullanımının, eğitimde beklenen faydayı sağlamadığını söyledi.
Geçmiş dönemde ders verdiği sınıfta yaşadığı olayı aktaran Cicirelli, öğrencilerin bir günlüğüne dizüstü bilgisayar kullanmasına izin verdiğini ancak bu sürede bir öğrencinin yapay zeka sohbet botunu kullandığını fark ettiğini belirtti.
Cicirelli, "ChatGPT simgesini tanıdığım için hemen fark ettim. Ödevden başarısız sayıldı ve dersi bırakmak zorunda kaldı. Bu, teknolojinin öğrenciler için ne kadar 'karşı konulmaz' hale geldiğini gösteriyor." dedi.
Teknolojinin sınıf ortamında zincirleme etki yarattığını vurgulayan Cicirelli, "Bir öğrencinin internette gezinmesi, çevresindeki öğrencilerin de dikkatini dağıtıyor. Bu durum yalnızca teknolojiyi kullanan öğrenciyi değil sınıftaki herkesi olumsuz etkiliyor." değerlendirmesinde bulundu.
Yapay zeka destekli bireysel öğrenme modellerine de değinen Cicirelli, öğretmenin rolünün yalnızca bilgiyi aktarmakla sınırlı olmadığını söyledi ve şunları kaydetti:
"Öğretmenler, öğrencilere sadece ders anlatmaz. Yüz ifadelerini okumayı, ses tonundan neyin önemli olduğunu anlamayı, sosyal etkileşimi öğretir. Bunlar ekran üzerinden öğrenilemez."
Özellikle küçük yaş gruplarında yüz yüze eğitimin vazgeçilmez olduğunu belirten Cicirelli, "Çocuklar, sınıfta insan ilişkilerini, empatiyi ve iletişimi öğreniyor. Tamamen ekran temelli bir eğitim, bu becerilerin gelişimini engeller." şeklinde konuştu.
Asıl eşitsizlik yapay zekaya erişimde değil
Cicirelli, eğitimde yapay zeka kullanımının eşitsizlik yaratıp yaratmayacağına ilişkin değerlendirmede bulunarak, yaygın kanının aksine asıl eşitsizliğin teknolojiye erişimi olmayanların aleyhine değil lehine olacağını savundu.
ABD'de birçok teknoloji yöneticisinin çocuklarını teknolojisiz okullara gönderdiğini anlatan Cicirelli, "Yapay zeka ve ekran temelli eğitim, imkanı kısıtlı okullara sunulacak. Ayrıcalıklı kesimler ise internetten kopuk, öğretmen merkezli bir eğitim alacak. Gelecekte üstün eğitim, teknolojiyle değil insani temasla anılacak." dedi.
Cicirelli, artık ABD'de doğal ve organik gıda ürünlerinin daha pahalı olduğunu belirterek, bu durumun bir benzerinin gelecekte eğitimde de yaşanabileceğini dile getirdi.
"İşlenmiş eğitimin" gelecekte yüksek oranda yapay zeka desteğiyle yürütülecek bir süreç ve bunun kolay erişime tabi olacağını ifade eden Cicirelli, "Aslında eşitsizlik, yapay zekaya erişemeyecek olanların ayrıcalıklı konumda bulunacak olmasıdır diye düşünüyorum." görüşünü paylaştı.
"Öğrenme, yavaş bir süreçtir, yapay zeka ise her şeyi hızlandırmak için tasarlandı"
Yapay zekanın doğası gereği eğitim aracı olmaya uygun bulunmadığını savunan Cicirelli, bu teknolojinin esas amacının üretimi hızlandırmak olduğunu söyledi.
Cicirelli, "Öğrenme, yavaş bir süreçtir, yapay zeka ise her şeyi hızlandırmak için tasarlandı." değerlendirmesinde bulundu.
Yapay zekanın eğitimde zincir testeresine benzetilebileceğini belirten Cicirelli, "Bir zincir testereyle ağaç kesebilirsiniz ama onunla hassas bir iş yapamazsınız. Yapay zekayı eğitime zorla uyarlamaya çalışıyoruz ama sonuçlar iyi olmayacak." ifadelerini kullandı.
Cicirelli, teknolojinin öğrencilerin bilişsel gelişimini zayıflattığını savunarak, "ABD'de tablet ve dizüstü bilgisayarların yaygınlaşmasından sonra öğrencilerin okuma, odaklanma ve düşünme becerileri geriledi." dedi.
Esas çözümün yapay zekayı daha iyi hale getirip öğrencilere nasıl yardımcı olunacağının araştırılması olduğunu ifade eden Cicirelli, "Belki de sorun aracın kendisindedir. Belki de araç, onların eğitim alamamasının nedenidir." görüşünü paylaştı.